กลางคืน ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์และผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิต

กลางคืน (Night) หรือเวลากลางคืน คือช่วงเวลาที่พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งบนพื้นผิวของดาวเคราะห์ไม่อยู่ในตำแหน่งที่ได้รับแสงสว่างจากดวงอาทิตย์ เนื่องจากตำแหน่งดังกล่าวหันออกจากดวงอาทิตย์ในขณะที่ดาวเคราะห์หมุนรอบตัวเอง ทำให้เกิดความมืดซึ่งเป็นขั้วตรงข้ามกับเวลากลางวัน

กลไกทางดาราศาสตร์ที่ทำให้เกิดกลางคืน

การเกิดกลางคืนเป็นผลโดยตรงจากการหมุนรอบตัวเองของโลก (Earth's rotation) เมื่อโลกหมุนรอบตัวเอง พื้นที่ด้านหนึ่งจะได้รับแสงจากดวงอาทิตย์ (กลางวัน) ในขณะที่อีกด้านหนึ่งจะอยู่ในเงามืด (กลางคืน) การหมุนนี้ทำให้เกิดปรากฏการณ์พระอาทิตย์ขึ้นและพระอาทิตย์ตก

แสงสว่างที่ปรากฏในเวลากลางคืนไม่ได้มาจากดวงอาทิตย์ แต่มาจากแหล่งแสงอื่น ๆ เช่น แสงจันทร์ (Moonlight), แสงดาว (Starlight), แสงเรืองรองของชั้นบรรยากาศ (Airglow) และในยุคปัจจุบันยังมีมลภาวะทางแสง (Light pollution) จากกิจกรรมของมนุษย์ที่ทำให้ท้องฟ้าในเวลากลางคืนไม่มืดสนิท

กลางคืนบนวัตถุทางดาราศาสตร์อื่น ๆ

ระยะเวลาของกลางคืนบนดาวเคราะห์ดวงอื่นขึ้นอยู่กับการหมุนรอบตัวเองและคาบการโคจร ตัวอย่างเช่น:

• ดาวพุธและดาวศุกร์: มีช่วงเวลากลางคืนที่ยาวนานกว่าโลกมาก โดยบนดาวศุกร์ กลางคืนหนึ่งครั้งอาจยาวนานถึง 58 วันของโลก
• ดวงจันทร์: มีการหมุนรอบตัวเองที่สัมพันธ์กับคาบการโคจรรอบโลก (Tidally locked) ทำให้ด้านหนึ่งของดวงจันทร์หันเข้าหาโลกเสมอ การเกิดกลางคืนในส่วนต่าง ๆ ของด้านใกล้โลกจึงทำให้เรามองเห็นเป็นปรากฏการณ์ข้างขึ้นข้างแรม (Lunar phases)

ผลกระทบทางชีวภาพและนาฬิกาชีวภาพ

สิ่งมีชีวิตมีการตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงเมื่อเข้าสู่เวลากลางคืน ทั้งในด้านความมืด อุณหภูมิที่ลดลง และความชื้นที่เพิ่มขึ้น การตอบสนองเหล่านี้ถูกควบคุมโดย นาฬิกาชีวภาพ (Circadian rhythms) ซึ่งเป็นกลไกภายในที่ควบคุมพฤติกรรมและสรีรวิทยาของสิ่งมีชีวิตให้สอดคล้องกับวงจรแสงสว่างและความมืด

การปรับตัวของสัตว์

• สัตว์กลางคืน (Nocturnal animals): คือสัตว์ที่มีกิจกรรมหลักในเวลากลางคืน มีการปรับตัวทางกายภาพเพื่อการมองเห็นในที่แสงน้อย หรือมีการพัฒนาประสาทสัมผัสอื่น ๆ ให้เฉียบคมขึ้น
• สัตว์กลางวัน (Diurnal animals): คือสัตว์ที่ทำกิจกรรมในเวลากลางวันและนอนหลับในเวลากลางคืน ซึ่งในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมและนกจะมีการฝันในขณะหลับ

การตอบสนองของพืชและจุลชีพ

พืชจะสะสมพลังงานที่ผลิตได้จากการสังเคราะห์ด้วยแสงในรูปของเม็ดแป้งเพื่อนำมาใช้ในเวลากลางคืน ในสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้ง เช่น ทะเลทราย พืชบางชนิดวิวัฒนาการให้เปิดปากใบเพื่อรับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในเวลากลางคืนเพื่อลดการสูญเสียน้ำ และนำไปใช้ในการสังเคราะห์ด้วยแสงในวันถัดไป นอกจากนี้ยังมีกระบองเพชรบางชนิดที่บานในเวลากลางคืนและพึ่งพาผู้ผสมเกสร เช่น ค้างคาวและผีเสื้อกลางคืน

มิติทางสังคม วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์

ในเชิงประวัติศาสตร์ กลางคืนมักถูกมองว่าเป็นช่วงเวลาแห่งความไม่ปลอดภัยและความเสี่ยง เนื่องจากทัศนวิสัยที่ลดลงทำให้เกิดอาชญากรรมหรืออุบัติเหตุได้ง่ายขึ้น ความกลัวความมืด (Nyctophobia) จึงเป็นสิ่งที่พบได้ทั่วไป โดยเฉพาะในเด็ก

ความเชื่อและตำนานในหลายวัฒนธรรมได้สร้างตัวตนให้กับกลางคืนผ่านเทพเจ้า หรือสิ่งมีชีวิตในตำนาน เช่น มนุษย์หมาป่า แม่มด และผี ซึ่งสะท้อนถึงความกังวลและความกลัวของสังคมต่อสิ่งที่ไม่สามารถมองเห็นได้ในความมืด

การเปลี่ยนแปลงด้วยแสงประดิษฐ์

การนำแสงสว่างประดิษฐ์มาใช้ เช่น ตะเกียงน้ำมันในศตวรรษที่ 17 และการเข้ามาของก๊าซและไฟฟ้าในศตวรรษที่ 19 ได้เปลี่ยนวิถีชีวิตของมนุษย์อย่างสิ้นเชิง ทำให้กิจกรรมทางสังคมและเศรษฐกิจขยายตัวออกไปสู่เวลากลางคืน เกิดการทำงานเป็นกะ (Night shift) และการเกิดวัฒนธรรม "Nightlife" หรือชีวิตยามค่ำคืนในเขตเมือง ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อการเคลื่อนไหวทางสังคมและการเมืองในเวลาต่อมา

นิรุกติศาสตร์ของคำว่า "Night"

คำว่า night ในภาษาอังกฤษมีรากศัพท์มาจากภาษาอังกฤษโบราณ niht ซึ่งเป็นคำในกลุ่มภาษาเยอรมัน และมีความสัมพันธ์กับคำว่า nacht ในภาษาเยอรมัน ทั้งหมดนี้สืบเชื้อสายมาจากรากศัพท์อินโด-ยูโรเปียน nekwt ซึ่งเชื่อว่าเกี่ยวข้องกับรากศัพท์ nek- ที่หมายถึงความตาย การสูญสิ้น หรือการหายไปของแสงสว่าง