OpenURL มาตรฐานการเชื่อมโยงทรัพยากรสารสนเทศดิจิทัล

OpenURL คือมาตรฐานการสร้างลิงก์รูปแบบหนึ่งที่ไม่ได้ระบุถึงตำแหน่งที่ตั้งทางกายภาพของเว็บไซต์ (Physical Website) แต่ระบุถึง ทรัพยากรสารสนเทศ เช่น บทความวิชาการ หนังสือ สิทธิบัตร หรือทรัพยากรอื่นๆ ที่อยู่ภายในเว็บไซต์นั้นๆ ลักษณะการทำงานของ OpenURL จะคล้ายกับลิงก์ถาวร (Permalink) เนื่องจากมีความเชื่อมโยงกับตัวทรัพยากรโดยตรง ไม่ว่าทรัพยากรนั้นจะถูกจัดเก็บไว้ในเว็บไซต์ใดก็ตาม

บทบาทของ OpenURL ในระบบห้องสมุด

OpenURL ถูกนำมาใช้แพร่หลายที่สุดในห้องสมุดและศูนย์ทรัพยากรสารสนเทศ เพื่อช่วยให้ผู้ใช้สามารถค้นหาสำเนาของทรัพยากรที่ตนเองมีสิทธิ์เข้าถึงได้ โดยปกติแล้ว OpenURL จะถูกสร้างขึ้นจากข้อมูลบรรณานุกรม (Bibliographic Citation) หรือระเบียนบรรณานุกรมในฐานข้อมูล เช่น Google Scholar, Web of Science, Ovid Technologies และ Chemical Abstracts Service

มาตรฐานและการพัฒนา

องค์การมาตรฐานสารสนเทศแห่งชาติ (National Information Standards Organization หรือ NISO) ได้พัฒนามาตรฐานสำหรับ OpenURL และตัวเก็บข้อมูล (Data Container) โดยกำหนดให้เป็นมาตรฐาน ANSI/NISO Z39.88-2004 ซึ่งสร้างโครงสร้างที่ชัดเจนสำหรับการเชื่อมโยงระหว่างฐานข้อมูลทรัพยากรสารสนเทศ (แหล่งกำเนิด หรือ Source) ไปยังบริการของห้องสมุด (เป้าหมาย หรือ Target)

คำนิยามสำคัญ

• เป้าหมาย (Target): ทรัพยากรหรือบริการที่ตอบสนองความต้องการข้อมูลของผู้ใช้ เช่น คลังข้อความฉบับเต็ม (Full-text Repositories), วารสารออนไลน์, แคตตาล็อกห้องสมุดออนไลน์ และบริการเว็บอื่นๆ
• ฐานความรู้ OpenURL (OpenURL Knowledge Bases): ระบบที่ทำหน้าที่ให้ลิงก์ไปยังเป้าหมายที่เหมาะสมตามที่ผู้ใช้มีสิทธิ์เข้าถึง

ประวัติความเป็นมา

OpenURL ถูกสร้างขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1990 โดย Herbert Van de Sompel บรรณารักษ์จากมหาวิทยาลัยเกนต์ (University of Ghent) โดยเขาได้พัฒนาซอฟต์แวร์ Link-server ที่ชื่อว่า SFX ซึ่งต่อมาบริษัท Ex Libris Group ได้ซื้อกิจการและทำให้ OpenURL กลายเป็นที่นิยมในอุตสาหกรรมสารสนเทศ

ในปี 2005 OpenURL เวอร์ชัน 1.0 ได้รับการประกาศเป็นมาตรฐาน ANSI/NISO Z39.88-2004 โดยมีการกำหนดกรอบการทำงานสำหรับการอธิบายรูปแบบใหม่ๆ และการกำหนดรูปแบบ XML

ต่อมาในปี 2006 ได้มีการจัดตั้งกลุ่มทำงาน KBART (Knowledge Bases And Related Tools) เพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพการเชื่อมโยง และโครงการ IOTA (Improving OpenURLs Through Analytics) ของ NISO ในปี 2013 เพื่อใช้การวิเคราะห์ข้อมูลในการปรับปรุงการแก้ไขลิงก์ (Link Resolution)

ในด้านการบริหารจัดการ NISO ได้มอบหมายให้ Online Computer Library Center (OCLC) เป็นหน่วยงานดูแลและจดทะเบียนมาตรฐาน OpenURL ในช่วงแรก อย่างไรก็ตาม ในปี 2022 OCLC ได้แจ้งว่าระบบจดทะเบียน (Registry) ดังกล่าวไม่ได้มีการสนับสนุนหรือบำรุงรักษาแล้ว และได้เปลี่ยนสถานะเป็นเวอร์ชันที่ถูกยกเลิก (Deprecated version)

การทำงานและรูปแบบของ OpenURL

การประยุกต์ใช้ OpenURL ที่พบบ่อยที่สุดคือการช่วยให้ผู้ใช้เข้าถึงทรัพยากรเว็บ (เช่น บทความออนไลน์) โดย OpenURL จะประกอบด้วยข้อมูลสองส่วนหลัก คือ ข้อมูลของทรัพยากรที่อ้างถึง และข้อมูลบริบท (Context Information) ซึ่งรวมถึงบริบทที่ OpenURL ปรากฏ (เช่น หน้าผลการค้นหา) และบริบทของผู้ที่ส่งคำขอ

ความสามารถเด่นของ OpenURL คือการปรับเปลี่ยนเป้าหมายตามบริบทได้โดยไม่ต้องให้ผู้สร้างลิงก์ (เช่น สำนักพิมพ์วารสาร) ต้องสร้างลิงก์แยกสำหรับแต่ละห้องสมุด ตัวอย่างเช่น ห้องสมุดแต่ละแห่งสามารถปรับเปลี่ยนพารามิเตอร์ใน OpenURL เพื่อให้ผู้ใช้เข้าถึงสำเนาทรัพยากรที่ห้องสมุดของตนเป็นเจ้าของได้โดยตรง

โครงสร้างทางเทคนิค

OpenURL ประกอบด้วย Base URL (ที่อยู่ของ Link-server ของสถาบัน) ตามด้วย Query String ซึ่งประกอบด้วยคู่ Key-Value ที่ระบุข้อมูลของ ContextObject ซึ่งส่วนใหญ่เป็นข้อมูลบรรณานุกรม

ในเวอร์ชัน 1.0 ข้อมูลใน Query String จะมีความละเอียดมากขึ้น เช่น:

• ctx_ver: ระบุเวอร์ชันของ ContextObject (เช่น Z39.88-2004)
• rft_val_fmt: ระบุรูปแบบเมทาดาตาของทรัพยากร (เช่น หนังสือ)
• rft.isbn: หมายเลขมาตรฐานสากลประจำหนังสือ (ISBN)
• rft.btitle: ชื่อเรื่องของหนังสือ