OpenURL มาตรฐานการเชื่อมโยงทรัพยากรสารสนเทศดิจิทัล

OpenURL คือมาตรฐานการสร้างลิงก์รูปแบบหนึ่งที่ไม่ได้อ้างอิงถึงหน้าเว็บไซต์ใดหน้าเว็บไซต์หนึ่งโดยเฉพาะ แต่เป็นการอ้างอิงถึง ทรัพยากรสารสนเทศ เช่น บทความวิชาการ หนังสือ สิทธิบัตร หรือทรัพยากรอื่น ๆ ที่อยู่ภายในเว็บไซต์อีกทีหนึ่ง ลักษณะการทำงานของ OpenURL จะคล้ายกับลิงก์ถาวร (Permalink) เนื่องจากมีความเชื่อมโยงกับตัวทรัพยากรโดยตรง ไม่ว่าทรัพยากรนั้นจะถูกจัดเก็บไว้ในเว็บไซต์ใดก็ตาม

บทบาทของ OpenURL ในระบบห้องสมุด

OpenURL ถูกนำมาใช้กันอย่างแพร่หลายในห้องสมุดและศูนย์ทรัพยากรสารสนเทศ เพื่อช่วยให้ผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตสามารถค้นหาสำเนาของทรัพยากรที่ต้องการได้ แม้ว่าผู้ใช้จะเข้าถึงทรัพยากรนั้นได้จำกัดก็ตาม โดยปกติแล้ว OpenURL จะถูกสร้างขึ้นจากข้อมูลบรรณานุกรม (Bibliographic Citation) หรือระเบียนบรรณานุกรมในฐานข้อมูล เช่น Google Scholar, Web of Science, Ovid Technologies และ Chemical Abstracts Service

มาตรฐานและการพัฒนา

องค์การมาตรฐานสารสนเทศแห่งชาติ (National Information Standards Organization หรือ NISO) ได้พัฒนามาตรฐานสำหรับ OpenURL และตัวเก็บข้อมูล (Data Container) โดยกำหนดเป็นมาตรฐาน ANSI/NISO Z39.88-2004 ซึ่งสร้างโครงสร้างที่ชัดเจนสำหรับการเชื่อมโยงจากฐานข้อมูลทรัพยากรสารสนเทศ (แหล่งที่มา หรือ Source) ไปยังบริการของห้องสมุด (เป้าหมาย หรือ Target)

คำนิยามสำคัญ

• แหล่งที่มา (Source): ฐานข้อมูลที่สร้าง OpenURL เพื่อนำทางผู้ใช้ไปยังทรัพยากร
• เป้าหมาย (Target): บริการหรือทรัพยากรที่ตอบสนองความต้องการของผู้ใช้ เช่น คลังข้อความเต็ม (Full-text repositories), วารสารออนไลน์ หรือแคตตาล็อกห้องสมุดออนไลน์

ประวัติความเป็นมา

OpenURL ถูกคิดค้นขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1990 โดย Herbert Van de Sompel บรรณารักษ์จากมหาวิทยาลัยเกนต์ (University of Ghent) โดยเขาได้พัฒนาซอฟต์แวร์ Link-server ที่ชื่อว่า SFX ซึ่งต่อมาบริษัท Ex Libris Group ได้ซื้อกิจการและทำให้ OpenURL กลายเป็นที่นิยมในอุตสาหกรรมสารสนเทศ

ในปี 2005 ได้มีการปรับปรุง OpenURL เป็นเวอร์ชัน 1.0 และได้รับการรับรองเป็นมาตรฐาน ANSI/NISO Z39.88-2004 โดยเวอร์ชันเดิมของ Van de Sompel ถูกกำหนดให้เป็นเวอร์ชัน 0.1 มาตรฐานใหม่นี้ช่วยให้สามารถอธิบายรูปแบบข้อมูลใหม่ ๆ และกำหนดรูปแบบ XML สำหรับข้อมูลต่าง ๆ ได้

การพัฒนาและหน่วยงานกำกับดูแล

ในปี 2006 NISO ได้แต่งตั้ง Online Computer Library Center (OCLC) ให้เป็นหน่วยงานดูแลและจดทะเบียน (Registry Agent) ของมาตรฐาน OpenURL เป็นเวลา 5 ปี โดย OCLC มีหน้าที่ตรวจสอบส่วนขยายของมาตรฐานและรักษาบัญชีรายชื่อที่ได้รับอนุมัติ อย่างไรก็ตาม ในปี 2022 OCLC ได้แจ้งว่าระบบจดทะเบียน (OpenURL Registry) ไม่ได้รับการสนับสนุนหรือบำรุงรักษาอีกต่อไป และถูกเปลี่ยนสถานะเป็นโครงการวิจัยต้นแบบที่ถูกระงับการใช้งาน (Deprecated)

การทำงานและรูปแบบของ OpenURL

การประยุกต์ใช้ OpenURL ที่พบบ่อยที่สุดคือการช่วยให้ผู้ใช้เข้าถึงทรัพยากรเว็บ (เช่น บทความออนไลน์) โดย OpenURL จะประกอบด้วยข้อมูลสองส่วนหลัก คือ ข้อมูลของทรัพยากรที่อ้างถึง และข้อมูลบริบท (Context Information) เช่น หน้าผลการค้นหาที่ผู้ใช้กำลังใช้งาน หรือข้อมูลของผู้ใช้ที่ส่งคำขอ

ความโดดเด่นของ OpenURL คือความสามารถในการปรับเปลี่ยนบริบทได้โดยไม่ต้องให้ผู้สร้างลิงก์ (เช่น สำนักพิมพ์วารสาร) ต้องสร้างลิงก์แยกสำหรับแต่ละห้องสมุด ตัวอย่างเช่น ห้องสมุดแต่ละแห่งสามารถปรับพารามิเตอร์ใน Query String เพื่อให้ผู้ใช้เข้าถึงสำเนาทรัพยากรที่ห้องสมุดของตนถือครองอยู่ได้โดยตรง

โครงสร้างทางเทคนิค

OpenURL ประกอบด้วยส่วนประกอบหลักดังนี้:

ในเวอร์ชัน 1.0 ข้อมูลใน Query String จะมีความละเอียดมากขึ้น เช่น การระบุเวอร์ชันของมาตรฐาน (ctx_ver), รูปแบบเมทาดาตาของทรัพยากร (rft_val_fmt) และรายละเอียดเฉพาะของทรัพยากร เช่น เลข ISBN สำหรับหนังสือ หรือชื่อเรื่อง (btitle)