โรคเชื้อราในช่องปาก (Oral Candidiasis) สาเหตุ อาการ และการรักษา

สรุปใจความสำคัญ

เชื้อ Candida albicans พบได้ในปากคนปกติถึง 50% แต่จะก่อโรคเมื่อภูมิคุ้มกันต่ำลง
รูปแบบที่พบบ่อยที่สุดคือแบบ Pseudomembranous ซึ่งมีฝ้าขาวเช็ดออกได้
ปัจจัยกระตุ้นสำคัญ ได้แก่ การใช้ยาปฏิชีวนะ, ยาสเตียรอยด์ และโรคเบาหวาน

โรคเชื้อราในช่องปาก หรือที่รู้จักกันในชื่อ Oral Thrush คือการติดเชื้อราประเภทยีสต์ (Mycosis) ของเชื้อในกลุ่ม Candida บนเยื่อบุผิวภายในช่องปาก โดยเชื้อที่พบได้บ่อยที่สุดคือ Candida albicans ซึ่งเป็นเชื้อที่สามารถพบได้ในช่องปากของประชากรโลกถึง 50% ในสภาวะปกติโดยไม่ก่อให้เกิดโรค แต่เมื่อร่างกายมีปัจจัยกระตุ้นหรือภูมิคุ้มกันลดลง เชื้อเหล่านี้จะกลายเป็นเชื้อฉวยโอกาสที่รุกรานเนื้อเยื่อและทำให้เกิดการอักเสบ

การจำแนกประเภทของโรคเชื้อราในช่องปาก

ในอดีตมีการใช้ระบบ Lehner ในการแบ่งประเภทเป็นแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง แต่ในปัจจุบันมีการแบ่งประเภทที่ครอบคลุมมากขึ้น ดังนี้:

เชื้อราในช่องปากแบบปฐมภูมิ (Primary Oral Candidiasis): การติดเชื้อที่จำกัดอยู่เพียงในช่องปากและเนื้อเยื่อรอบปาก
เชื้อราในช่องปากแบบทุติยภูมิ (Secondary Oral Candidiasis): การติดเชื้อในช่องปากที่เกิดขึ้นร่วมกับการติดเชื้อในส่วนอื่นๆ ของร่างกาย ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับโรคทางระบบ เช่น ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง (HIV/AIDS) หรือโรคทางพันธุกรรม

ลักษณะทางคลินิกที่สำคัญ

ลักษณะการปรากฏของโรคสามารถแบ่งออกเป็น 3 รูปแบบหลัก ดังนี้:

1. แบบมีฝ้าขาว (Pseudomembranous Candidiasis)

เป็นรูปแบบที่พบบ่อยที่สุด (ประมาณ 35% ของเคสทั้งหมด) มีลักษณะเป็นแผ่นฝ้าสีขาวคล้าย "นมบูด" หรือ "คอทเทจชีส" ซึ่งสามารถเช็ดออกได้ โดยเมื่อเช็ดออกแล้วจะพบว่าเนื้อเยื่อด้านล่างมีสีแดงและอาจมีเลือดออกซึมๆ

ลักษณะฝ้าขาวในช่องปาก — ภาพแสดงลักษณะของฝ้าขาว (Pseudomembranous) ที่เกิดขึ้นบนเยื่อบุช่องปาก

2. แบบผิวแดงหรือฝ่อ (Erythematous/Atrophic Candidiasis)

ลักษณะนี้จะไม่มีฝ้าขาว แต่เยื่อบุช่องปากจะมีสีแดงจัดและดูบางลง มักพบในผู้ที่ใช้ฟันปลอม (Denture stomatitis) หรือผู้ที่ได้รับยาปฏิชีวนะเป็นเวลานาน

3. แบบหนาตัว (Hyperplastic Candidiasis)

มีลักษณะเป็นปื้นสีขาวที่เช็ดไม่ออก มักพบในบริเวณข้างลิ้นหรือกระพุ้งแก้ม และอาจพัฒนาเป็นรอยโรคที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ

รอยโรคเชื้อราในช่องปาก — ตัวอย่างรอยโรคจากการติดเชื้อราในช่องปากในรูปแบบต่างๆ

ปัจจัยเสี่ยงและสาเหตุ

การเปลี่ยนสถานะจากเชื้อประจำถิ่นเป็นเชื้อก่อโรค มักเกิดจากปัจจัยดังต่อไปนี้:

การใช้ยาปฏิชีวนะเป็นเวลานาน ซึ่งทำลายสมดุลของแบคทีเรียในปาก
การใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ (เช่น ในผู้ป่วยหอบหืด)
ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ผู้ป่วย HIV/AIDS หรือผู้ที่ได้รับยาเคมีบำบัด
โรคเบาหวานที่ควบคุมระดับน้ำตาลได้ไม่ดี
การใส่ฟันปลอมที่ไม่สะอาดหรือใส่ตลอดเวลา

คำถามที่พบบ่อย

เชื้อราในช่องปากสามารถรักษาให้หายขาดได้หรือไม่?

สามารถรักษาได้ด้วยยาต้านเชื้อรา ทั้งแบบทา แบบอม หรือแบบรับประทาน ขึ้นอยู่กับความรุนแรงและสาเหตุพื้นฐาน

ฝ้าขาวในปากแตกต่างจากลิ้นขาวปกติอย่างไร?

ฝ้าขาวจากเชื้อรามักจะมีลักษณะเป็นปื้นหนา เมื่อเช็ดออกจะพบผิวสีแดงและอาจมีเลือดออก ซึ่งต่างจากลิ้นขาวปกติที่เกิดจากการสะสมของเศษอาหารและแบคทีเรีย

ใครที่มีความเสี่ยงสูงต่อการเป็นโรคเชื้อราในช่องปาก?

ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ, ผู้ป่วยเบาหวาน, ผู้ที่ใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ และผู้ที่ใส่ฟันปลอมที่ไม่ถูกสุขลักษณะ