นิติศาสตร์เชิงปรัชญา การศึกษาทฤษฎีและปรัชญากฎหมาย
สรุปใจความสำคัญ
- นิติศาสตร์เชิงปรัชญาคือการใช้ระเบียบวิธีทางปรัชญาเพื่อตอบคำถามว่ากฎหมายคืออะไรและควรเป็นอย่างไร
- วิวัฒนาการเริ่มจากกฎหมายธรรมชาติในยุคโบราณ สู่หลักนิติธรรมในยุคเรืองปัญญา และปฏิฐานนิยมทางกฎหมายในศตวรรษที่ 20
- ในระบบ Civil Law คำว่า jurisprudence มักหมายถึงแนวคำพิพากษาของศาล (Case Law) ในขณะที่ในระบบ Common Law จะหมายถึงปรัชญากฎหมาย
นิติศาสตร์เชิงปรัชญา (Jurisprudence) หรือที่รู้จักกันในชื่อ ทฤษฎีกฎหมาย (Legal Theory) หรือ นิติวิทยาศาสตร์เชิงทฤษฎี (Legal Science) คือการนำระเบียบวิธีทางปรัชญามาประยุกต์ใช้กับคำถามทางกฎหมาย เพื่อวิเคราะห์ว่ากฎหมายคืออะไร และกฎหมายควรจะเป็นอย่างไรในอุดมคติ
ประวัติและวิวัฒนาการของแนวคิดทางนิติศาสตร์
แนวคิดทางนิติศาสตร์ปรากฏอยู่ในงานเขียนของนักปรัชญาสมัยโบราณหลายท่าน เช่น ขงจื๊อ (Confucius), อริสโตเติล (Aristotle) และนักบุญออกัสติน (St Augustine) ซึ่งเขียนเกี่ยวกับปรัชญาศีลธรรมและการเมือง โดยแนวคิดยุคแรกเริ่มมักเกี่ยวข้องกับ กฎหมายธรรมชาติ (Natural Law) ซึ่งเชื่อว่ากฎหมายมีความเชื่อมโยงกับศีลธรรมสากล หรือเป็นสิ่งที่สะท้อนบรรทัดฐานและจารีตประเพณีของสังคม
ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 และยุคเรืองปัญญา (Age of Enlightenment) นักปรัชญาสายประจักษ์นิยม เช่น โธมัส ฮอบส์ (Thomas Hobbes), เดวิด ฮูม (David Hume), จอห์น ล็อก (John Locke), มองเตสกีเยอ (Montesquieu) และฌอง-ฌาค รุสโซ (Jean-Jacques Rousseau) ได้เริ่มปฏิเสธแนวคิดทางศาสนาที่ผูกขาดเรื่องกฎหมาย และพัฒนาแนวคิดเรื่อง หลักนิติธรรม (Rule of Law), ความยุติธรรม และรัฐธรรมนูญนิยม (Constitutionalism)
จนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 20 แนวคิด ปฏิฐานนิยมทางกฎหมาย (Legal Positivism) ของ เอช. แอล. เอ. ฮาร์ท (H. L. A. Hart) และ ฮันส์ เคลเซน (Hans Kelsen) กลายเป็นกระแสหลัก โดยเน้นการวิเคราะห์กฎหมายในฐานะคำสั่งหรือข้อเท็จจริงที่ถูกกำหนดขึ้นโดยอำนาจรัฐ โดยแยกกฎหมายออกจากศีลธรรมอย่างชัดเจน
ขอบเขตและสาขาของการศึกษานิติศาสตร์
คำว่า "Jurisprudence" มีรากศัพท์มาจากภาษาละติน iurisprudentia ซึ่งหมายถึงความเชี่ยวชาญในด้านกฎหมาย ในปัจจุบันการศึกษานิติศาสตร์เชิงปรัชญาสามารถแบ่งออกเป็นหลายแขนง ดังนี้:
- นิติศาสตร์ทั่วไป (General Jurisprudence): ศึกษาคำถามพื้นฐานว่า "กฎหมายคืออะไร" และพยายามสร้างแนวคิดทั่วไปเกี่ยวกับกฎหมาย
- นิติศาสตร์เชิงวิเคราะห์ (Analytical Jurisprudence): ใช้ระเบียบวิธีทางปรัชญาวิเคราะห์ เพื่อจำแนกและนิยามมโนทัศน์ทางกฎหมาย
- นิติศาสตร์เชิงสังคม (Sociological Jurisprudence): ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายกับสังคม พฤติกรรมมนุษย์ และผลกระทบของกฎหมายต่อชุมชน
- นิติศาสตร์เชิงเศรษฐศาสตร์ (Law and Economics): วิเคราะห์กฎหมายผ่านมุมมองของประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจและการจัดสรรทรัพยากร
แนวคิดร่วมสมัยและทฤษฎีทางเลือก
นอกเหนือจากกระแสหลัก ยังมีทฤษฎีทางเลือกที่สำคัญ เช่น นิติศาสตร์เชิงวิพากษ์ (Critical Legal Studies - CLS) ซึ่งมองว่ากฎหมายไม่ใช่สิ่งที่เป็นกลาง แต่เป็นเครื่องมือของอำนาจและการเมือง รวมถึง ทฤษฎีกฎหมายสตรีนิยม (Feminist Legal Theory) ที่วิเคราะห์ว่ากฎหมายสร้างหรือตอกย้ำความไม่เท่าเทียมทางเพศอย่างไร
คำถามที่พบบ่อย
นิติศาสตร์ (Jurisprudence) แตกต่างจากกฎหมายทั่วไปอย่างไร?
กฎหมายทั่วไปเน้นที่การนำตัวบทกฎหมายไปใช้ (Application) เพื่อตัดสินคดี แต่นิติศาสตร์เชิงปรัชญาเน้นที่การศึกษา 'ทฤษฎี' และ 'รากฐาน' ของกฎหมาย เพื่อทำความเข้าใจว่ากฎหมายมีความชอบธรรมอย่างไรและมีจุดมุ่งหมายเพื่ออะไร
กฎหมายธรรมชาติ (Natural Law) คืออะไร?
คือแนวคิดที่เชื่อว่ามีกฎเกณฑ์บางอย่างที่เป็นสากลและถูกต้องตามธรรมชาติ ซึ่งมนุษย์สามารถค้นพบได้ด้วยเหตุผล และกฎหมายที่มนุษย์ตราขึ้น (Positive Law) หากขัดกับกฎหมายธรรมชาติจะถือว่าไม่มีความชอบธรรม
ปฏิฐานนิยมทางกฎหมาย (Legal Positivism) คืออะไร?
คือแนวคิดที่มองว่ากฎหมายคือข้อเท็จจริงที่ถูกกำหนดโดยผู้มีอำนาจในสังคม โดยไม่จำเป็นต้องมีความเชื่อมโยงกับศีลธรรม กฎหมายคือสิ่งที่ 'เป็นอยู่' (What it is) ไม่ใช่สิ่งที่ 'ควรจะเป็น' (What it ought to be)
บทความที่เกี่ยวข้อง
การศึกษา
West Virginia University College of Law เจาะลึกคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเวสต์バージニア
อ่านบทความฉบับเต็มอ่านต่อ →
02การศึกษาการศึกษา
Yale Law School สถาบันกฎหมายชั้นนำระดับโลก
อ่านบทความฉบับเต็มอ่านต่อ →นิติศาสตร์