บรรจุภัณฑ์ยาสูบแบบเรียบ มาตรการควบคุมการตลาดและการลดการสูบบุหรี่

บรรจุภัณฑ์ยาสูบแบบเรียบ (Plain tobacco packaging) หรือที่รู้จักในชื่อ บรรจุภัณฑ์แบบกลาง (Generic packaging) หรือบรรจุภัณฑ์แบบมาตรฐาน (Standardised packaging) คือข้อกำหนดทางกฎหมายที่บังคับให้ผลิตภัณฑ์ยาสูบ โดยเฉพาะบุหรี่ ต้องจำหน่ายในบรรจุภัณฑ์ที่ไม่มีการใช้ตราสินค้า (Branding) เช่น สี รูปภาพ โลโก้บริษัท หรือเครื่องหมายการค้าใดๆ โดยจะอนุญาตให้ระบุเพียงชื่อยี่ห้อด้วยขนาด แบบอักษร และตำแหน่งที่กำหนดไว้เท่านั้น นอกจากนี้ยังต้องมีคำเตือนด้านสุขภาพและข้อมูลทางกฎหมายอื่นๆ เช่น ส่วนประกอบที่เป็นพิษและแสตมป์ชำระภาษี

วัตถุประสงค์หลักของมาตรการนี้คือการควบคุมการตลาดของนิโคติน เพื่อลดการสร้างความเชื่อมโยงเชิงบวกระหว่างภาพลักษณ์ของตราสินค้ากับพฤติกรรมการสูบบุหรี่ และเพื่อปิดช่องทางการโฆษณาแฝงผ่านบรรจุภัณฑ์ที่บริษัทบุหรี่ใช้ในการดึงดูดผู้บริโภค โดยเฉพาะกลุ่มเยาวชน

ประวัติและการนำไปใช้ทั่วโลก

แนวคิดเรื่องบรรจุภัณฑ์แบบเรียบถูกนำเสนอครั้งแรกในปี พ.ศ. 2532 โดยคณะกรรมการสารพิษของกระทรวงสาธารณสุขนิวซีแลนด์ ซึ่งเสนอให้ขายบุหรี่ในซองสีขาวตัวอักษรสีดำโดยไม่มีสีหรือโลโก้ ต่อมาในปี พ.ศ. 2537 เจ้าหน้าที่สาธารณสุขในแคนาดาได้พัฒนาข้อเสนอในลักษณะเดียวกัน แต่ไม่ประสบความสำเร็จในขณะนั้นเนื่องจากข้อกังวลด้านสิทธิในเครื่องหมายการค้าและข้อตกลงทางการค้า เช่น องค์การการค้าโลก (WTO) และข้อตกลงการค้าเสรีอเมริกาเหนือ (NAFTA)

ออสเตรเลียเป็นประเทศแรกในโลกที่บังคับใช้กฎหมายนี้อย่างเป็นทางการผ่าน พระราชบัญญัติบรรจุภัณฑ์ยาสูบแบบเรียบ (Tobacco Plain Packaging Act) เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2554 โดยกำหนดให้ผลิตภัณฑ์ที่ผลิตหลังวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2555 และผลิตภัณฑ์ที่วางจำหน่ายหลังวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2555 ต้องใช้บรรจุภัณฑ์แบบเรียบ ซึ่งใช้สีน้ำตาลเข้มหม่น (Drab dark brown) เพื่อให้ดูไม่น่าดึงดูด

หลังจากความสำเร็จทางกฎหมายของออสเตรเลีย หลายประเทศได้ดำเนินรอยตาม ได้แก่:

• ฝรั่งเศส: มกราคม พ.ศ. 2560
• สหราชอาณาจักร: พฤษภาคม พ.ศ. 2560
• นิวซีแลนด์: มิถุนายน พ.ศ. 2561
• นอร์เวย์: กรกฎาคม พ.ศ. 2561
• ไอร์แลนด์: กันยายน พ.ศ. 2561
• ไทย และ อุรุกวัย: ธันวาคม พ.ศ. 2562
• ซาอุดีอาระเบีย, อิสราเอล, สโลวีเนีย และตุรกี: มกราคม พ.ศ. 2563
• แคนาดา: กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2563
• สิงคโปร์: กรกฎาคม พ.ศ. 2563
• เบลเยียม: มกราคม พ.ศ. 2564
• เนเธอร์แลนด์: ตุลาคม พ.ศ. 2564

หลักฐานด้านประสิทธิภาพ

ก่อนการบังคับใช้ในออสเตรเลีย ข้อมูลส่วนใหญ่เป็นหลักฐานทางอ้อม โดยการทบทวนวรรณกรรม 24 ฉบับโดย Cancer Council Australia และ Quit Victoria ชี้ให้เห็นว่าบรรจุภัณฑ์มีบทบาทสำคัญในการกระตุ้นให้เยาวชนเริ่มทดลองสูบบุหรี่

ผลลัพธ์หลังการบังคับใช้ในออสเตรเลียพบข้อมูลที่น่าสนใจดังนี้:

• อัตราการสูบบุหรี่ในวัยรุ่น: ระหว่างปี พ.ศ. 2556 ถึง 2559 อัตราการสูบบุหรี่ในกลุ่มอายุ 12-17 ปี ลดลงจาก 3.4% เหลือ 1.5% และกลุ่มอายุ 18-19 ปี ลดลงจาก 10.8% เหลือ 4.6%
• การรับรู้ของผู้บริโภค: ผู้สูบบุหรี่บางส่วนระบุว่าบุหรี่ในบรรจุภัณฑ์แบบเรียบมี "รสชาติแย่ลง" ซึ่งเป็นผลกระทบทางจิตวิทยาที่ไม่ได้คาดการณ์ไว้
• ผลกระทบต่อการบริโภค: การศึกษาโดย Scollo และคณะ พบว่าการบริโภคไม่ได้ลดลงทันทีในปีแรก แต่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญหลังจากมีการขึ้นภาษียาสูบในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2556 โดยลดลงประมาณ 5.7%

รายงานจากที่ปรึกษาของกระทรวงสาธารณสุขออสเตรเลียสรุปว่า อัตราการสูบบุหรี่ลดลงต่ำกว่าที่ควรจะเป็นหากไม่มีการเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ประมาณ 0.55 จุดเปอร์เซ็นต์ในช่วงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2555 ถึงกันยายน พ.ศ. 2558 และคาดว่าผลกระทบนี้จะเพิ่มขึ้นตามกาลเวลา

การต่อต้านและข้อพิพาททางกฎหมาย

บริษัทบุหรี่จำนวนมากคัดค้านกฎหมายบรรจุภัณฑ์แบบเรียบ โดยอ้างว่าเป็นการละเมิดสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาและเครื่องหมายการค้า มีการฟ้องร้องรัฐบาลออสเตรเลียทั้งในศาลภายในประเทศและศาลระหว่างประเทศ อย่างไรก็ตาม รัฐบาลออสเตรเลียชนะคดีในที่สุด ซึ่งสร้างบรรทัดฐานให้ประเทศอื่นๆ สามารถนำมาตรการนี้ไปใช้เพื่อปกป้องสุขภาพสาธารณะได้

องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้บรรจุมาตรการบรรจุภัณฑ์แบบเรียบไว้ในแนวทางของ กรอบอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบ (WHO FCTC) และได้เรียกร้องให้รัฐบาลทั่วโลกเตรียมพร้อมสำหรับการนำมาตรการนี้มาใช้เพื่อลดผลกระทบของยาสูบต่อสุขภาพ