วิชาชีพ ความหมาย ลักษณะ และกระบวนการสร้างวิชาชีพ

วิชาชีพ คือ สาขางานที่ผ่านกระบวนการทำให้เป็นวิชาชีพ (Professionalization) ซึ่งหมายถึงกลุ่มบุคคลที่มีระเบียบวินัย ซึ่งยึดมั่นในมาตรฐานทางจริยธรรม และได้รับการยอมรับจากสาธารณชนว่ามีความรู้และทักษะเฉพาะทางที่ลึกซึ้ง โดยความรู้นี้มีพื้นฐานมาจากงานวิจัย การศึกษา และการฝึกอบรมขั้นสูง และนำความรู้นี้ไปใช้เพื่อประโยชน์ของผู้อื่น

กระบวนการสร้างวิชาชีพ (Formation of a Profession)

วิชาชีพเกิดขึ้นผ่านกระบวนการที่เรียกว่า Professionalization ซึ่งเป็นการเปลี่ยนสถานะจากอาชีพทั่วไปหรือการค้าให้กลายเป็นวิชาชีพ โดยมีปัจจัยสำคัญดังนี้:

• การพัฒนาคุณสมบัติที่เป็นทางการ: การสร้างระบบการศึกษา การฝึกงาน และการสอบเพื่อรับรองวิทยฐานะ
• การจัดตั้งองค์กรกำกับดูแล: การมีหน่วยงานที่มีอำนาจในการรับสมาชิกและควบคุมวินัยของสมาชิกในวิชาชีพ
• สิทธิผูกขาด: การมีสิทธิในการปฏิบัติงานในสาขานั้นๆ ซึ่งต้องผ่านการรับรองเท่านั้น

เหตุการณ์สำคัญในการเปลี่ยนผ่านสู่ความเป็นวิชาชีพ

ในสหรัฐอเมริกา ลำดับการพัฒนาของวิชาชีพต่างๆ มีดังนี้:

1. การเปลี่ยนเป็นอาชีพเต็มเวลา
2. การจัดตั้งโรงเรียนฝึกอบรม
3. การจัดตั้งคณะในมหาวิทยาลัย
4. การจัดตั้งสมาคมในระดับท้องถิ่น
5. การจัดตั้งสมาคมระดับชาติว่าด้วยจริยธรรมวิชาชีพ
6. การประกาศใช้กฎหมายการออกใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ

ตัวอย่างเช่น งานสำรวจที่ดิน (Surveying) เป็นวิชาชีพแรกๆ ที่ได้รับการยอมรับ ตามมาด้วยการแพทย์ การบัญชี และวิศวกรรมโยธา ต่อมาในศตวรรษที่ 19 ได้มีวิชาชีพใหม่ๆ เช่น พยาบาล จิตวิทยา และสังคมสงเคราะห์ เพิ่มเข้ามา

ลักษณะเด่นของวิชาชีพ

ผู้เชี่ยวชาญในวิชาชีพ (Professionals) มีลักษณะร่วมกันที่สำคัญ ได้แก่:

• ฐานความรู้ทางปัญญา (Cognitive Base): มีความรู้เชิงระบบที่เป็นทางการและลึกซึ้ง
• การฝึกอบรมที่เป็นสถาบัน: ผ่านการศึกษาในระดับสูงและได้รับการรับรอง
• การควบคุมโดยเพื่อนร่วมวิชาชีพ: มีระบบการตรวจสอบและควบคุมกันเองภายในกลุ่ม
• จรรยาบรรณวิชาชีพ (Code of Ethics): มีหลักเกณฑ์ทางจริยธรรมที่เข้มงวดเพื่อคุ้มครองผู้รับบริการ
• ความเป็นอิสระในการทำงาน (Work Autonomy): ความสามารถในการใช้ดุลยพินิจทางวิชาชีพ (Professional Discretion) เพื่อตัดสินใจในแต่ละกรณีที่กฎเกณฑ์ตายตัวไม่สามารถระบุได้

การกำกับดูแล (Regulation)

องค์กรกำกับดูแลมีหน้าที่หลักสองประการคือ:

1. การสร้าง ตรวจสอบ และแก้ไขมาตรฐานที่คาดหวังจากบุคคลและองค์กรในอุตสาหกรรมนั้นๆ
2. การเข้าแทรกแซงเมื่อมีการร้องเรียนหรือพบความบกพร่องในการปฏิบัติงาน เพื่อรักษามาตรฐานและคุณภาพของบริการ