ภาษาโปรโต-ทรานส์-นิวกินี ต้นกำเนิดของตระกูลภาษาในปาปัว

ภาษาโปรโต-ทรานส์-นิวกินี คือภาษาที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ (reconstructed proto-language) ซึ่งเป็นบรรพบุรุษของกลุ่มภาษาทรานส์-นิวกินี (Trans–New Guinea languages) โดยมีการเสนอการสร้างใหม่โดยนักภาษาศาสตร์ชื่อดังอย่าง Malcolm Ross และ Andrew Pawley เพื่อทำความเข้าใจวิวัฒนาการของภาษาในภูมิภาคปาปัว

ระบบเสียง (Phonology)

ภาษาโปรโต-ทรานส์-นิวกินี ถูกสร้างขึ้นใหม่โดยมีระบบเสียงที่เรียบง่ายตามแบบฉบับของภาษาปาปัวทั่วไป ประกอบด้วย:

• สระ: มี 5 เสียง ได้แก่ /i e a o u/
• พยัญชนะหยุด (Stops): แบ่งเป็น 3 ตำแหน่งการออกเสียง ได้แก่ /p t k/, /ᵐb ⁿd ᵑɡ/ และ /m n ŋ/
• เสียงอื่นๆ: มีเสียงกักเสียดแทรกเพดานแข็ง /ᶮdʒ/, เสียงเสียดแทรก /s/, และเสียงกึ่งสระ /l j w/

โครงสร้างพยางค์โดยทั่วไปจะเป็นแบบ (C)V โดยที่ C คือพยัญชนะ และ V คือสระ โดยอาจมีพยัญชนะปิดท้ายคำในบางกรณี (CVC) นอกจากนี้ ภาษาในตระกูลนี้หลายภาษายังมีระบบวรรณยุกต์ที่จำกัด

สรรพนาม (Pronouns)

Malcolm Ross ได้สร้างระบบสรรพนามสำหรับภาษาทรานส์-นิวกินีขึ้นมาใหม่ โดยมีการใช้การเปลี่ยนสระ (ablaut) ระหว่าง a และ i เพื่อแยกความแตกต่างระหว่างเอกพจน์และพหูพจน์

นอกจากนี้ยังมีรูปแบบที่เกี่ยวข้องแต่พบได้น้อยกว่าสำหรับคำว่า 'เรา' คือ nu และคำว่า 'คุณ' คือ ja ซึ่ง Ross สันนิษฐานว่าอาจเป็นรูปแบบที่สุภาพ นอกจากนี้ยังมีปัจจัย (suffixes) สำหรับระบุจำนวน เช่น -li และ -t สำหรับทวิพจน์ (dual) และ -nV (n บวกสระ) สำหรับพหูพจน์ (plural) รวมถึงปัจจัยระบุจำนวนรวมกลุ่ม (collective number suffixes) เช่น -pi- (ทวิพจน์) และ -m- (พหูพจน์) ซึ่งทำหน้าที่เป็น 'เรา' แบบรวมผู้ฟัง (inclusive we) เมื่อใช้ในบุรุษที่หนึ่ง

สัณฐานวิทยา (Morphology)

จากการศึกษาพบว่ากลุ่มภาษา Madang, Finisterre-Huon และ Kainantu-Goroka ถูกจัดรวมกันเป็นกลุ่มย่อยที่เรียกว่า Northeast New Guinea (NENG) โดยอาศัยหลักฐานทางสัณฐานวิทยา เช่น ปัจจัยลงท้ายคำกริยาที่สามารถสร้างขึ้นใหม่ได้ ซึ่งใช้สำหรับระบุประธานของประโยค

คำศัพท์ (Lexicon)

มีการสร้างคำศัพท์พื้นฐานขึ้นใหม่ เช่น คำว่า niman ที่แปลว่า 'เหา' นอกจากนี้ ระบบการปฏิเสธ (negative) ในภาษาโปรโต-ทรานส์-นิวกินี ถูกสร้างขึ้นใหม่เป็น ma- ซึ่งในภาษาลูกหลานมักจะปรากฏในรูปแบบ mV- หรือ nV- เช่น:

• รูปแบบ mV (มักเป็น ma): พบในภาษา Angaatɨha, Apalɨ, Waskia, Kalam, Kâte และ Kombe
• รูปแบบ na~naa: พบในภาษา Awara, Enga, Ku Waru, Middle Wahgi และ Oksapmin