ภาษาโปรโต-ทูเปียน บรรพบุรุษร่วมของตระกูลภาษาทูเปียน

ภาษาโปรโต-ทูเปียน (Proto-Tupian) คือภาษาต้นกำเนิดที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ (Reconstructed language) ซึ่งถือเป็นบรรพบุรุษร่วมของภาษาทั้งหมดในตระกูลภาษาทูเปียน (Tupian languages) ภาษาโปรโต-ทูเปียนไม่ใช่ภาษาที่มีหลักฐานการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในอดีต แต่เป็นภาษาเชิงสมมติฐานที่นักภาษาศาสตร์สร้างขึ้นโดยใช้ วิธีการเปรียบเทียบ (Comparative method) จากข้อมูลของภาษาลูกหลานที่ยังคงหลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน

การศึกษาและการวิจัยทางภาษาศาสตร์

ในประเทศบราซิล การศึกษาเชิงประวัติและเปรียบเทียบของตระกูลภาษาทูเปียนดำเนินงานโดยทีมวิจัยหลักสองกลุ่ม ได้แก่:

• ห้องปฏิบัติการภาษาพื้นเมือง (LALI) แห่งมหาวิทยาลัยบราซิลเลีย ภายใต้การประสานงานของ Aryon Rodrigues
• พิพิธภัณฑ์ Paraense Emílio Goeldi ในเมืองเบเลม ภายใต้การแนะนำของ Denny Moore

การศึกษาเหล่านี้ไม่เพียงแต่ให้ข้อมูลด้านภาษาศาสตร์ แต่ยังให้หลักฐานเกี่ยวกับเศรษฐกิจและวัฒนธรรมของกลุ่มคนที่พูดภาษาโปรโต-ทูเปียน โดยมีการสันนิษฐานว่าพวกเขามีการทำเกษตรกรรมเป็นพื้นฐานในการดำรงชีวิต

ถิ่นกำเนิดทางภาษา (Linguistic Homeland)

ทฤษฎีที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดระบุว่า ตระกูลภาษาทูเปียนมีต้นกำเนิดอยู่ระหว่างแม่น้ำกัวโปเร (Guaporé) และแม่น้ำอาริปวนัน (Aripuanã) ในลุ่มน้ำมาเดรา (Madeira River basin) ซึ่งพื้นที่ส่วนใหญ่ตรงกับรัฐรอนโดเนีย (Rondônia) ในประเทศบราซิลปัจจุบัน

Aryon Rodrigues (2007) เสนอว่าภาษาโปรโต-ทูเปียนมีอายุย้อนกลับไปประมาณ 5,000 ปีก่อนปัจจุบัน (BP) โดยให้เหตุผลว่า 5 ใน 10 สาขาของตระกูลภาษาทูเปียนถูกพบในบริเวณนี้ รวมถึงภาษาในกลุ่มทูปี-กวารานี (Tupi–Guarani) บางภาษา เช่น ภาษาคากวาฮิวา (Kagwahiva)

ในขณะที่ O'Hagan (2014) เสนอแนวคิดที่แตกต่างออกไป โดยระบุว่าภาษาโปรโต-ทูปี-กวารานี (Proto-Tupi-Guarani) น่าจะถูกพูดในบริเวณลุ่มแม่น้ำโทแคนตินส์ (Tocantins) และแม่น้ำชิงกู (Xingu) ก่อนที่จะมีการขยายตัวไปยังพื้นที่ต่าง ๆ เช่น กลุ่ม Proto-Omagua-Kokama ขยายตัวขึ้นไปตามแม่น้ำอเมซอน และกลุ่ม Proto-Tupinamba ขยายตัวลงทางใต้ตามแนวชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติก

คำศัพท์ที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ (Reconstructed Lexicon)

เนื่องจากการสร้างภาษาโปรโต-ทูเปียนเป็นเรื่องเชิงสมมติฐาน คำศัพท์ที่ถูกสร้างขึ้นใหม่จึงมักถูกกำกับด้วยเครื่องหมายดอกจัน () เพื่อแสดงว่าเป็นรูปแบบที่สันนิษฐานขึ้น ตัวอย่างคำศัพท์จากงานวิจัยของ Rodrigues และ Cabral (2012) มีดังนี้:

คำนามอิสระ (Independent Nouns)

• บุคคล/ใคร: apʷũ
• ผู้ชาย: aɨče
• ผู้หญิง: pet
• กวาง: ɨčɨ
• เสือจาการ์: ameko
• ปลา: ɨp
• มันสำปะหลัง: mani
• ดวงอาทิตย์: ŋʷat
• ดวงจันทร์: watɨ
• ดิน/โลก: ɨpʷɨ

คำนามไม่อิสระ (Dependent Nouns)

• พ่อ: up
• แม่: čɨ
• มือ: po
• ศีรษะ: ʔa
• ใบไม้: epʷ
• บ้าน: ekʷ

คำกริยาและส่วนเติม (Verbs and Affixes)

• ยืน: ʔam
• ไป: ka หรือ co
• พูด/ทำ: kʔe
• คำนำหน้าแสดงเหตุ (Causative prefix): mo-