โบราณสถานขึ้นทะเบียนในสหราชอาณาจักร

ในสหราชอาณาจักร โบราณสถานขึ้นทะเบียน (Scheduled Monument) หมายถึง แหล่งโบราณคดีหรืออาคารประวัติศาสตร์ที่มีความสำคัญระดับชาติ ซึ่งได้รับความคุ้มครองทางกฎหมายเพื่อป้องกันการเปลี่ยนแปลงหรือการดัดแปลงโดยไม่ได้รับอนุญาต

การคุ้มครองทางกฎหมายและการกำหนดสถานะ

การคุ้มครองมรดกทางวัฒนธรรมในสหราชอาณาจักรใช้ระบบที่เรียกว่า "การกำหนดสถานะ" (Designation) เพื่อป้องกันทรัพย์สินทางมรดกจากการถูกทำลาย การรบกวนทางทัศนียภาพ หรือการถูกทำลายทิ้ง โดยโบราณสถานขึ้นทะเบียนจะได้รับความคุ้มครองภายใต้ พระราชบัญญัติโบราณสถานและพื้นที่โบราณคดี ค.ศ. 1979 (Ancient Monuments and Archaeological Areas Act 1979) ซึ่งเป็นกฎหมายคนละฉบับกับที่ใช้คุ้มครอง "อาคารจดทะเบียน" (Listed Buildings) ที่อยู่ภายใต้ระบบการวางผังเมืองและชนบท

ทรัพย์สินทางมรดกจะถูกพิจารณาจากความน่าสนใจทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี สถาปัตยกรรม หรือศิลปะ โดยมีเพียงบางแห่งเท่านั้นที่ถูกตัดสินว่ามีความสำคัญเพียงพอที่จะได้รับความคุ้มครองทางกฎหมายเพิ่มเติมผ่านการขึ้นทะเบียนนี้

ขอบเขตของโบราณสถาน

ตามพระราชบัญญัติปี 1979 โบราณสถานอาจครอบคลุมถึง:

• อาคาร สิ่งปลูกสร้าง ถ้ำ หรือการขุดค้น ทั้งที่อยู่บนดิน ใต้ดิน หรือบน/ใต้พื้นทะเลภายในน่านน้ำอาณาเขตของสหราชอาณาจักร
• สถานที่ที่มีซากยานพาหนะ เรือ เครื่องบิน หรือสิ่งปลูกสร้างเคลื่อนที่ได้อื่นๆ

อย่างไรก็ตาม สิ่งปลูกสร้างที่ใช้เป็นที่อยู่อาศัย สถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา หรือซากเรือที่ได้รับความคุ้มครองแยกต่างหาก จะไม่ถือเป็นโบราณสถานตามพระราชบัญญัตินี้

ประวัติความเป็นมาของการคุ้มครอง

กฎหมายฉบับแรกที่ให้การคุ้มครองโบราณสถานคือ พระราชบัญญัติคุ้มครองโบราณสถาน ค.ศ. 1882 (Ancient Monuments Protection Act 1882) ซึ่งเริ่มต้นด้วยการระบุสถานที่ก่อนประวัติศาสตร์ 68 แห่ง (อังกฤษ 25 แห่ง, เวลส์ 3 แห่ง, สกอตแลนด์ 22 แห่ง และไอร์แลนด์ 18 แห่ง) ความสำเร็จนี้เป็นผลมาจากการผลักดันของ วิลเลียม มอร์ริส (William Morris) และสมาคมเพื่อการคุ้มครองอาคารโบราณ (Society for the Protection of Ancient Buildings) ที่ก่อตั้งขึ้นในปี 1877

จอห์น ลับบ็อก (John Lubbock) เป็นผู้ผลักดันกฎหมายปี 1882 ผ่านรัฐสภา โดยเขาเคยซื้อพื้นที่เอฟบิวรี (Avebury) ในวิลต์เชียร์เมื่อปี 1871 เพื่อให้แน่ใจว่าวงหินโบราณจะได้รับการอนุรักษ์ ส่วน ออกัสตัส พิตต์ ริเวอร์ส (Augustus Pitt Rivers) ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ตรวจการโบราณสถานคนแรก

ต่อมามีการขยายขอบเขตการคุ้มครองใน พระราชบัญญัติคุ้มครองโบราณสถาน ค.ศ. 1900 ให้ครอบคลุมถึงโบราณสถานยุคกลาง และการ "ขึ้นทะเบียน" (Scheduling) ในความหมายปัจจุบันเริ่มเป็นรูปธรรมมากขึ้นเมื่อมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติรวมและแก้ไขเพิ่มเติมโบราณสถาน ค.ศ. 1913 (Ancient Monuments Consolidation and Amendment Act 1913)

กระบวนการขึ้นทะเบียนและการบริหารจัดการ

การขึ้นทะเบียนทำให้การดำเนินงานใดๆ ภายในพื้นที่ที่กำหนดเป็นเรื่องผิดกฎหมาย หากไม่ได้รับ "ความยินยอมสำหรับโบราณสถานขึ้นทะเบียน" (Scheduled Monument Consent) อย่างไรก็ตาม การขึ้นทะเบียนนี้ไม่มีผลต่อกรรมสิทธิ์ในที่ดิน และไม่ได้ให้สิทธิแก่สาธารณชนในการเข้าถึงพื้นที่นั้นๆ โดยอัตโนมัติ

หน่วยงานที่รับผิดชอบ

อำนาจในการกำหนด ยกเลิก หรือเปลี่ยนแปลงสถานะของโบราณสถานขึ้นทะเบียนถูกแบ่งตามภูมิภาคดังนี้: