สเปอรีไลต์ แร่แพลทินัมอาร์เซไนด์ที่สำคัญ

สเปอรีไลต์ (Sperrylite) เป็นแร่แพลทินัมอาร์เซไนด์ (Platinum Arsenide) ที่มีสูตรทางเคมีคือ PtAs₂ มีลักษณะเป็นแร่ทึบแสง สีขาวดีบุก (Tin white) และมีความวาวแบบโลหะ สเปอรีไลต์ตกผลึกในระบบไอโซเมตริก (Isometric system) โดยมีโครงสร้างแบบกลุ่มไพไรต์ (Pyrite group structure) ซึ่งถือเป็นหนึ่งในแร่แพลทินัมที่พบได้บ่อยที่สุดในธรรมชาติ

คุณสมบัติทางกายภาพและทางเคมี

สเปอรีไลต์มีคุณสมบัติที่โดดเด่นในด้านความหนาแน่นและความแข็ง โดยมีรายละเอียดดังนี้:

• ความแข็ง: มีค่าความแข็งตามมาตราโมส์ (Mohs hardness) อยู่ที่ 6–7
• ความถ่วงจำเพาะ: มีค่าความถ่วงจำเพาะสูงมาก โดยอยู่ที่ประมาณ 10.6 ถึง 10.78
• ลักษณะการแตก: มีรอยแตกแบบก้นหอย (Conchoidal fracture) และมีความเปราะ
• สีและเส้นแร่: ตัวแร่มีสีขาวดีบุก แต่มีเส้นแร่ (Streak) เป็นสีเทาถึงดำ
• สมบัติอื่น ๆ: ไม่เป็นแม่เหล็กและไม่มีกัมมันตภาพรังสี

การค้นพบและประวัติ

แร่สเปอรีไลต์ถูกค้นพบครั้งแรกในช่วงปี ค.ศ. 1888-1889 โดย ฟรานซิส หลุยส์ สเปอรี (Francis Louis Sperry) นักเคมีชาวอเมริกัน ซึ่งดำรงตำแหน่งหัวหน้านักเคมีของบริษัท Canadian Copper Company ในขณะนั้น เขาค้นพบแร่นี้ในขณะที่ทำการวิเคราะห์ด้วยวิธี Fire Assay เพื่อหาปริมาณทองคำในสินแร่จากเหมืองเวอร์มิลเลียน (Vermillion Mine) ในลุ่มน้ำซัดเบอรี (Sudbury Basin) ประเทศแคนาดา ต่อมา H. H. Wells ได้เป็นผู้บรรยายลักษณะของแร่นี้อย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1889 และตั้งชื่อตามผู้ค้นพบ

การเกิดทางธรณีวิทยาและแหล่งที่พบ

สเปอรีไลต์มักพบร่วมกับแร่ชนิดอื่น ๆ ในแหล่งแร่โลหะพื้นฐาน โดยเฉพาะในกลุ่มซัลไฟด์ เช่น เพนท์แลนด์ไนต์ (Pentlandite), ไพร์โรไทต์ (Pyrrhotite) และแชลโคไพไรต์ (Chalcopyrite)

แหล่งที่พบสำคัญ

• ลุ่มน้ำซัดเบอรี (Sudbury Basin): รัฐออนแทรีโอ ประเทศแคนาดา ซึ่งเป็นแหล่งสะสมของสินแร่นิกเกิลที่สำคัญที่สุด
• ภูมิภาคบุชเวลด์ (Bushveld Complex): ประเทศแอฟริกาใต้ ซึ่งเป็นกลุ่มหินอัคนีแบบชั้น (Layered igneous complex)
• แหล่งแร่ Oktyabr'skoye: ใกล้กับเมืองโนริลสค์ (Noril'sk) ประเทศรัสเซีย
• แหล่งอื่น ๆ: พบในรูปแบบของตะกอนลานน้ำ (Alluvial deposits) ในรัฐนอร์ทแคโรไลนา สหรัฐอเมริกา และในแหล่งซัลไฟด์ของประเทศฟินแลนด์

โครงสร้างผลึกและลักษณะทางสัณฐานวิทยา

สเปอรีไลต์มีโครงสร้างผลึกที่คล้ายคลึงกับแร่ในกลุ่มไพไรต์ โดยสามารถปรากฏในหลายรูปแบบ ได้แก่:

• รูปทรงลูกบาศก์ (Cubic): เป็นรูปแบบที่พบได้บ่อยที่สุด
• รูปทรงแปดหน้า (Octahedral): หรือรูปทรงผสมระหว่างลูกบาศก์และแปดหน้า (Cuboctahedra)
• รูปทรงไพริโตฮีดรอน (Pyritohedral): รูปทรงเฉพาะของกลุ่มไพไรต์

ผลึกของสเปอรีไลต์อาจมีขนาดเล็กมากจนถึงขนาดใหญ่ที่สุดที่เคยมีรายงานคือ 2.5 เซนติเมตร โดยมักจะถูกล้อมรอบด้วยแร่โฮสต์ (Host minerals) อื่น ๆ และบางครั้งอาจพบธาตุเจือปนเล็กน้อย เช่น โรเดียม (Rhodium), ทองแดง (Copper), เหล็ก (Iron) และพลวง (Antimony)