อัตวิสัยและปรวิสัย ความแตกต่างทางปรัชญาที่กำหนดความจริง

การแยกแยะระหว่าง อัตวิสัย (Subjectivity) และ ปรวิสัย (Objectivity) เป็นแนวคิดพื้นฐานที่สำคัญยิ่งในทางปรัชญา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสาขา ญาณวิทยา (Epistemology) และ อภิปรัชญา (Metaphysics) ซึ่งเป็นการศึกษาเกี่ยวกับธรรมชาติของความรู้และความจริง

ความหมายพื้นฐาน

เพื่อให้เข้าใจความแตกต่างนี้ เราสามารถแบ่งนิยามเบื้องต้นได้ดังนี้:

• อัตวิสัย (Subjectivity): สิ่งที่เป็นอัตวิสัยคือสิ่งที่แสดงถึงประสบการณ์ส่วนบุคคลในมุมมองของบุคคลที่หนึ่ง เช่น การรับรู้, อารมณ์, ความคิดเห็น, วัตถุในจินตนาการ หรือประสบการณ์ทางจิตสำนึก หากข้อกล่าวอ้างหนึ่งเป็นจริงเฉพาะเมื่อพิจารณาจากมุมมองของสิ่งมีชีวิตที่มีความรู้สึกเท่านั้น ข้อกล่าวอ้างนั้นถือว่าเป็นจริงในเชิงอัตวิสัย ตัวอย่างเช่น คนหนึ่งอาจรู้สึกว่าอากาศวันนี้ "อบอุ่นกำลังดี" ในขณะที่อีกคนอาจรู้สึกว่าอากาศ "ร้อนเกินไป" ทั้งสองมุมมองนี้คือความจริงเชิงอัตวิสัย
• ปรวิสัย (Objectivity): สิ่งที่เป็นปรวิสัยคือสิ่งที่สามารถยืนยันได้ผ่านการสังเกต การทดลอง และการสนทนาที่ยอมรับร่วมกัน (Intersubjective dialogue) ตัวอย่างเช่น การค้นพบยาเพนิซิลลินเริ่มต้นจากการสังเกต (อัตวิสัย) ของนักวิทยาศาสตร์ว่ามันมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย แต่การสังเกตนี้ถูกนำไปตรวจสอบผ่านการทดลองที่เข้มงวด จนนำไปสู่หลักฐานเชิงปรวิสัยที่ยืนยันว่าเพนิซิลลินเป็นสารต้านแบคทีเรียที่มีประสิทธิภาพ

ความซับซ้อนและการโต้แย้ง

โดยทั่วไปแล้ว อัตวิสัยและปรวิสัยถูกมองว่าเป็นขั้วตรงข้ามกัน อย่างไรก็ตาม นักคิดสมัยใหม่เริ่มตั้งคำถามถึงความเป็นทวิลักษณ์นี้ บางคนมองว่าปรวิสัยเป็นเพียงภาพลวงตาและไม่มีอยู่จริง ในขณะที่บางคนเสนอว่ามี "พื้นที่สีเทา" หรือสเปกตรัมที่เชื่อมระหว่างทั้งสองสิ่ง หรือใช้แนวคิด อัตวิสัยร่วม (Intersubjectivity) เพื่ออธิบายปัญหาเรื่องจิตใจของผู้อื่น

รากศัพท์และที่มา

คำว่าอัตวิสัยและปรวิสัยมีรากศัพท์มาจากคำว่า ประธาน (Subject) และ กรรม/วัตถุ (Object) ในทางปรัชญา "ประธาน" หมายถึงผู้สังเกต และ "วัตถุ" หมายถึงสิ่งที่ถูกสังเกต อัตวิสัยจึงหมายถึงสภาวะของบุคคลที่มีประสบการณ์ทางจิตสำนึกที่เป็นเอกลักษณ์ เช่น มุมมอง ความเชื่อ และความปรารถนา

มุมมองในสาขาต่างๆ

ปรัชญาสมัยโบราณ

เพลโต (Plato) เชื่อว่าเรขาคณิตเป็นเงื่อนไขของปรัชญาแบบจิตนิยม (Idealism) ที่เกี่ยวข้องกับความจริงสากล ในหนังสือ Republic โซเครติสโต้แย้งว่าความยุติธรรมมีโครงสร้างทางแนวคิดเหมือนคณิตศาสตร์ ดังนั้นจริยธรรมจึงเป็นเรื่องของปรวิสัยที่มีมาตรฐานความถูกต้องชัดเจน ไม่ใช่เรื่องของความคิดเห็นส่วนบุคคล เพลโตแยกแยะระหว่าง "ความคิดเห็น" (ซึ่งเปลี่ยนแปลงได้ตามความรู้สึก) และ "ความจริงนิรันดร์" (ซึ่งคงที่และรู้ได้)

ปรัชญาตะวันตก

แนวคิดเรื่องอัตวิสัยมีรากฐานมาจากนักคิดยุคเรืองปัญญา เช่น เดส์การ์ตส์ (Descartes) และ คานท์ (Kant) โดยมักจะเชื่อมโยงกับเรื่องความสงสัยนิยม (Skepticism) และอัตถิภาวนิยม (Existentialism) คำถามสำคัญคือ มนุษย์สามารถหลุดพ้นจากอัตวิสัยของตัวตนเพื่อเข้าถึงความจริงแท้ได้หรือไม่

นักคิดคนสำคัญในด้านนี้ ได้แก่ เดส์การ์ตส์, ล็อค, คานท์, เฮเกล, เคียร์เคอการ์ด, ฮุสเซิร์ล, ฟูโกต์, แดร์ริดา, นาเกล และซาร์ตร์

มุมมองของซาร์ตร์และฟูโกต์

ในขณะที่ ฟูโกต์ (Foucault) และ แดร์ริดา (Derrida) ปฏิเสธแนวคิดเรื่องอัตวิสัยเพื่อหันไปหาลัทธิโครงสร้างนิยม (Constructionism) แต่ ซาร์ตร์ (Sartre) กลับยอมรับและสานต่อแนวคิดของเดส์การ์ตส์ โดยเน้นย้ำถึงอัตวิสัยในปรากฏการณ์วิทยา (Phenomenology) ซาร์ตร์เชื่อว่าอัตตา (Ego) เป็นสิ่งเหนือธรรมชาติที่สามารถกำหนดตนเองได้ แม้จะอยู่ภายใต้แรงกดดันของสังคม

บทสรุป

การทำความเข้าใจความแตกต่างระหว่างอัตวิสัยและปรวิสัยช่วยให้เราสามารถวิเคราะห์ความจริง ความรู้ และการสื่อสารได้อย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ว่าจะเป็นในด้านวารสารศาสตร์ จริยธรรม หรือวิทยาศาสตร์ การตระหนักถึงว่าสิ่งใดเป็นความจริงส่วนบุคคลและสิ่งใดเป็นความจริงสากลเป็นกุญแจสำคัญของการคิดเชิงวิพากษ์