ทัศนียภาพเมือง ศิลปะการถ่ายทอดพื้นที่เมือง

ในทางทัศนศิลป์ ทัศนียภาพเมือง (Cityscape หรือ Urban Landscape) คือการนำเสนอภาพลักษณ์ทางกายภาพของเมืองหรือพื้นที่เขตเมืองผ่านสื่อศิลปะต่าง ๆ เช่น จิตรกรรม การวาดเส้น ภาพพิมพ์ หรือการถ่ายภาพ ซึ่งเปรียบได้กับภาพทิวทัศน์ (Landscape) แต่เปลี่ยนจุดเน้นจากธรรมชาติมาเป็นสิ่งก่อสร้างและสภาพแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น

คำว่า Townscape มีความหมายใกล้เคียงกับทัศนียภาพเมือง แต่มักใช้สื่อถึงขนาดและความหนาแน่นของพื้นที่ที่น้อยกว่าเมืองใหญ่ รวมถึงอาจสะท้อนถึงความแตกต่างระหว่าง 'เมือง' (City) และ 'ตำบลหรือเมืองขนาดเล็ก' (Town) ในขณะที่ในด้านการออกแบบผังเมือง คำเหล่านี้จะหมายถึงการจัดวางรูปแบบของสิ่งปลูกสร้างและพื้นที่ว่างระหว่างอาคาร

ประวัติศาสตร์ของทัศนียภาพเมืองในงานศิลปะ

การสร้างสรรค์ภาพเมืองมีปรากฏมาตั้งแต่สมัยโบราณ โดยพบภาพจิตรกรรมฝาผนัง (Fresco) ในโรงอาบน้ำทราจัน (Baths of Trajan) ณ กรุงโรม ซึ่งแสดงภาพมุมสูงของเมืองโบราณตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 1 ต่อมาในยุคกลาง ภาพเมืองมักถูกใช้เป็นเพียงฉากหลังสำหรับภาพพอร์ตเทรตหรือเรื่องราวในคัมภีร์ไบเบิล

ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 16 ถึง 18 มีการผลิตภาพพิมพ์แกะโลหะ (Copperplate prints) และภาพกัดกรด (Etchings) จำนวนมากที่แสดงภาพเมืองในมุมมองแบบนกมอง (Bird's eye view) โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อให้เห็นภาพรวมของเมืองในลักษณะที่คล้ายกับแผนที่

ในศิลปะจีนโบราณ ภาพวาดม้วนกระดาษ เช่น Along the River During the Qingming Festival (Qingming Shanghe Tu) เป็นตัวอย่างที่โดดเด่นของการนำเสนอภาพเมืองแบบพาโนรามาที่แสดงรายละเอียดวิถีชีวิตและสถาปัตยกรรมอย่างครบถ้วน

การก้าวขึ้นเป็นประเภทศิลปะอิสระ

ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 17 ทัศนียภาพเมืองได้กลายเป็นประเภทงานศิลปะที่เป็นอิสระในประเทศเนเธอร์แลนด์ โดยมีผลงานที่สำคัญ เช่น ภาพ View of Delft (ค.ศ. 1660–1661) ของ ยัน เฟอร์เมียร์ (Jan Vermeer) ซึ่งถ่ายทอดภาพเมืองเดลฟต์ได้อย่างแม่นยำ นอกจากนี้ เมืองอย่างอัมสเตอร์ดัม, ฮาร์เลม และเดอะเฮก ก็กลายเป็นหัวข้อยอดนิยมสำหรับจิตรกรในยุคนั้น ซึ่งแนวทางนี้ได้ส่งอิทธิพลต่อจิตรกรในประเทศอื่น ๆ เช่น อังกฤษ ฝรั่งเศส และเยอรมนี ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ 18 เมืองเวนิสกลายเป็นศูนย์กลางความนิยมของภาพทัศนียภาพเมืองผ่านผลงานของ คานาเลตโต (Canaletto) และ กวาร์ดี (Guardi)

ยุคอิมเพรสชันนิสม์จนถึงปัจจุบัน

เมื่อเข้าสู่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 กลุ่มศิลปินอิมเพรสชันนิสม์ (Impressionists) เริ่มหันมาให้ความสำคัญกับบรรยากาศและความเคลื่อนไหวของชีวิตประจำวันในเมือง โดยขยายขอบเขตไปยังพื้นที่ชานเมือง เขตอุตสาหกรรม ไซต์งานก่อสร้าง และย่านสถานีรถไฟ

ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ความนิยมในภาพทัศนียภาพเมืองลดลงชั่วคราวเนื่องจากการผงาดขึ้นของศิลปะนามธรรม (Abstract art) และศิลปะแนวคิด (Conceptual art) อย่างไรก็ตาม เอ็ดเวิร์ด ฮอปเปอร์ (Edward Hopper) ยังคงยึดมั่นในการวาดภาพเชิงรูปลักษณ์ (Figurative painting) โดยสร้างสรรค์ภาพทิวทัศน์ของอเมริกาที่สะท้อนความโดดเดี่ยวและบรรยากาศเมืองได้อย่างน่าสนใจ

ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 ศิลปะเชิงรูปลักษณ์กลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง ส่งผลให้เกิดการประเมินค่าทัศนียภาพเมืองใหม่ จิตรกรที่ยังมีชีวิตอยู่และมีชื่อเสียงในแนวนี้ ได้แก่ แร็คสตรอว์ ดาวน์ส (Rackstraw Downes), อันโตนิโอ โลเปซ การ์เซีย (Antonio López García) และ ริชาร์ด เอสเทส (Richard Estes) ขณะที่ ยวอนน์ จาเคตต์ (Yvonne Jacquette) เชี่ยวชาญเป็นพิเศษในการสร้างสรรค์ภาพทัศนียภาพเมืองจากมุมมองทางอากาศ

ศิลปินและช่างภาพผู้มีชื่อเสียง

จิตรกรทัศนียภาพเมือง

• ยัน เฟอร์เมียร์ (Jan Vermeer)
• คานาเลตโต (Canaletto)
• เอ็ดเวิร์ด ฮอปเปอร์ (Edward Hopper)
• กุสตาฟ ไกยบอตต์ (Gustave Caillebotte)
• คามิล ปิสซาโร (Camille Pissarro)
• จอร์เจีย โอคีฟ (Georgia O'Keeffe)

ช่างภาพทัศนียภาพเมือง

• เบเรนิซ แอบบอตต์ (Berenice Abbott)
• อูแฌน อัตเก (Eugène Atget)
• อ็องรี การ์ตีเย-เบรสซอง (Henri Cartier-Bresson)
• แอนเดร เคอร์เทซ (André Kertész)
• เอ็ดเวิร์ด สไตเชน (Edward Steichen)