ภาษาอูที ภาษาถิ่นของกลุ่มภาษาคอโลราโดริเวอร์นูมิก

ภาษาอูที (Ute) เป็นภาษาถิ่นหนึ่งของกลุ่มภาษาคอโลราโดริเวอร์นูมิก (Colorado River Numic) ซึ่งพูดโดยชาวอูที (Ute people) โดยมีผู้พูดอาศัยอยู่หลักๆ ในเขตสงวนสามแห่ง ได้แก่ เขตสงวนอูอินทาห์-เอาเรย์ (Uintah-Ouray) หรืออูทีตอนเหนือในตะวันออกเฉียงเหนือของรัฐยูทาห์, เขตสงวนอูทีตอนใต้ (Southern Ute) ในตะวันตกเฉียงใต้ของรัฐโคโลราโด และเขตสงวนอูทีเมาน์เทน (Ute Mountain) ในตะวันตกเฉียงใต้ของรัฐโคโลราโดและตะวันออกเฉียงใต้ของรัฐยูทาห์

ในทางภาษาศาสตร์ ภาษาอูทีจัดอยู่ในสาขานูมิก (Numic branch) ของตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกัน (Uto-Aztecan language family) โดยมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับภาษาถิ่นเชเมฮูอีวี (Chemehuevi) และภาษาถิ่นเซาเทิร์นไพยูต (Southern Paiute) ซึ่งรวมกันเป็นกลุ่มภาษาคอโลราโดริเวอร์นูมิก จากข้อมูลในปี 2010 พบว่ามีผู้พูดทั้งสามภาษาถิ่นรวมกันประมาณ 1,640 คน ส่งผลให้ภาษาคอโลราโดริเวอร์นูมิกถูกจัดอยู่ในกลุ่มภาษาที่ถูกคุกคาม (Threatened language) อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันมีการดำเนินโครงการฟื้นฟูภาษาที่สนับสนุนโดยเผ่าเพื่อรักษาภาษาถิ่นนี้ไว้

ที่มาของชื่อ

คำว่า "Ute" เป็นคำที่นักสำรวจชาวสเปนนำมาใช้ โดยดัดแปลงมาจากคำว่า quasuatas ซึ่งชาวสเปนในสมัยนั้นใช้เรียกกลุ่มชนเผ่าทั้งหมดที่อาศัยอยู่ทางตอนเหนือของชาวพิวโบล (Pueblo) ขึ้นไปจนถึงชาวโชโชนี (Shoshone) ในขณะที่ชาวอูทีเรียกภาษาของตนเองว่า núu-'apaghapi̱ หรือ núuchi ซึ่งมีความหมายว่า "คำพูดของประชาชน" และ "ของประชาชน" ตามลำดับ

สัทวิทยา (Phonology)

ข้อมูลด้านสัทวิทยาต่อไปนี้อ้างอิงจากระบบการเขียนและข้อมูลทางสัทศาสตร์ของภาษาอูทีตอนใต้ (Southern Ute) โดยภาษาอูทีตอนเหนืออาจมีความแตกต่างในด้านคำศัพท์และสัทวิทยาบางประการ

สระ (Vowels)

ภาษาอูทีตอนใต้มีสระ 5 เสียง และมีเสียงแปร (allophones) อีกหลายเสียง โดยสระแต่ละเสียงสามารถเป็นได้ทั้งเสียงสั้นและเสียงยาว ซึ่งความยาวของสระมักมีผลต่อความหมายของคำ (Phonemic length) เช่นคำว่า whca-y (การห่อ) และ whcáa-y (การหมุนวน)

ในบางกรณี ความแตกต่างระหว่างสระเสียงสั้นและเสียงยาวอาจเป็นเพียงลักษณะทางสัทศาสตร์ที่ไม่มีผลต่อความหมาย นอกจากนี้ ภาษาอูทียังมีการลดเสียงสระ (Devoicing) ในสภาพแวดล้อมทางไวยากรณ์หรือสัทวิทยาบางประการ ซึ่งในระบบการเขียนจะใช้การขีดเส้นใต้สระ หรือใช้ตัวอักษร [h] เมื่อไม่สามารถระบุเสียงสระเดิมได้

พยัญชนะ (Consonants)

พยัญชนะในภาษาอูทีตอนใต้มีลักษณะเด่นคือ เสียงกัก (Stops) ทั้งหมดเป็นเสียงไม่ก้อง (Voiceless) ตัวอย่างเช่น ตัวอักษร g ในภาษาอูทีไม่ได้แทนเสียงกักเพดานอ่อนแบบก้อง แต่แทนเสียงเสียดแทรกเพดานอ่อนแบบก้อง (Voiced velar fricative) คล้ายกับเสียงในคำว่า luego ของภาษาสเปน

นอกจากนี้ เสียงพยัญชนะบริเวณปุ่มเหงือก (Coronals) ในภาษาอูทีจะถูกออกเสียงเป็นเสียงฟัน (Dental sounds) แทนที่จะเป็นเสียงปุ่มเหงือก (Alveolar sounds) เหมือนในภาษาอังกฤษ

โครงสร้างพยางค์และการเน้นเสียง (Syllable Structure and Stress)

พยางค์ในภาษาอูทีมักมีรูปแบบ CVCV (พยัญชนะ-สระ-พยัญชนะ-สระ) โดยคำทุกคำต้องเริ่มต้นด้วยพยัญชนะ ส่วนการเน้นเสียง (Stress) จะเกิดขึ้นที่สระตัวแรกหรือตัวที่สองของคำ ซึ่งกรณีหลังพบได้บ่อยกว่า การเน้นเสียงมีความสำคัญในการแยกความหมายของคำ เช่น suwá (เกือบจะ) และ súwa (ตรงๆ)