ตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกัน

ตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกัน (Uto-Aztecan languages) หรือที่รู้จักในชื่อตระกูลภาษาอูโต-นาฮวตล์ เป็นกลุ่มภาษาพื้นเมืองของอเมริกาเหนือที่มีความหลากหลายและครอบคลุมพื้นที่กว้างขวาง ประกอบด้วยภาษามากกว่า 30 ภาษา โดยมีพื้นที่การกระจายตัวหลักอยู่ในสหรัฐอเมริกาฝั่งตะวันตกและประเทศเม็กซิโก ชื่อของตระกูลภาษานี้สะท้อนถึงบรรพบุรุษร่วมกันระหว่างภาษาอูโต (Ute) ในรัฐยูทาห์ และภาษากลุ่มนาฮวตล์ (Nahuan) หรือภาษาแอซเท็กในเม็กซิโก

ในแง่ของจำนวนผู้พูด จำนวนภาษา และขอบเขตทางภูมิศาสตร์ ตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกันถือเป็นหนึ่งในตระกูลภาษาที่ใหญ่ที่สุดในทวีปอเมริกา โดยมีขอบเขตตั้งแต่ภาษาโชโชนี (Shoshoni) ทางตอนเหนือสุดในรัฐไอดาโฮ ไปจนถึงภาษานาวัต (Nawat) ทางตอนใต้สุดในประเทศเอลซัลวาดอร์และนิการากัว ข้อมูลจาก Ethnologue ระบุว่ามีภาษาในตระกูลนี้ถึง 61 ภาษา และมีผู้พูดรวมประมาณ 1,900,412 คน ซึ่งผู้พูดภาษากลุ่มนาฮวตล์คิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 85% ของผู้พูดทั้งหมดในตระกูลนี้

การจำแนกประเภททางภาษาศาสตร์

การแบ่งกลุ่มภายในตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกันมักแบ่งออกเป็นสองกิ่งก้านหลัก คือ กิ่งเหนือ (Northern branch) ซึ่งรวมภาษาทั้งหมดที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา และ กิ่งใต้ (Southern branch) ซึ่งรวมภาษาที่ใช้ในเม็กซิโก อย่างไรก็ตาม นักวิชาการยังคงถกเถียงกันว่าการแบ่งนี้เป็นไปตามสายสัมพันธ์ทางพันธุกรรมของภาษาหรือเป็นเพียงการแบ่งตามภูมิศาสตร์

สำหรับการจำแนกในระดับที่ละเอียดขึ้น กลุ่มภาษาที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ได้แก่:

• กลุ่มนูมิก (Numic): รวมถึงภาษาโคมันชี (Comanche) และโชโชนี (Shoshoni)
• กลุ่มแคลิฟอร์เนีย (Californian): หรือเดิมเรียกว่ากลุ่มทาคิก (Takic) เช่น ภาษาคาฮูอิลลา (Cahuilla) และลูอิเซโน (Luiseño)
• กลุ่มเทปิมัน (Tepiman): เช่น ภาษาโอโอธัม (Oʼodham) และเทเปฮวน (Tepehuán)
• กลุ่มทาราฮูมารัน (Tarahumaran): เช่น ภาษารารามูรี (Raramuri) และกวาริโฮ (Guarijio)
• กลุ่มคาฮิตัน (Cahitan): เช่น ภาษาอยากี (Yaqui) และมายอ (Mayo)
• กลุ่มโคราโชล (Coracholan): เช่น ภาษาโครา (Cora) และวิโชล (Huichol)
• กลุ่มนาฮวตล์ (Nahuan): กลุ่มภาษาที่ใหญ่ที่สุดในตระกูลนี้

นอกจากนี้ ยังมีภาษาโฮปี (Hopi) และทูบาตูลาบาล (Tübatulabal) ซึ่งถูกจัดเป็นภาษาที่อยู่นอกกลุ่มหลักเหล่านี้ หรือบางครั้งเรียกว่า "ภาษาโดดเดี่ยวภายในตระกูล"

การกระจายตัวทางภูมิศาสตร์

ภาษาในตระกูลอูโต-แอซเทกันถูกพูดในบริเวณเทือกเขาและที่ราบลุ่มทางตะวันตกของสหรัฐอเมริกา ครอบคลุมรัฐออริกอน, ไอดาโฮ, มอนทานา, ยูทาห์, แคลิฟอร์เนีย, เนวาดา, ไวโอมิง และแอริโซนา ในขณะที่ในเม็กซิโก ภาษากลุ่มนี้กระจายตัวอยู่ในหลายรัฐ เช่น โซโนรา, สินาลัว, ชิวาวา, นายาริต, ดูรังโก, ฮิดัลโก, ปวยบลา, เวรากรูซ และเม็กซิโกซิตี้

ภาษานาฮวตล์คลาสสิก (Classical Nahuatl) ซึ่งเป็นภาษาของชาวแอซเท็ก และภาษาลูกหลานในปัจจุบัน เป็นส่วนสำคัญของตระกูลนี้ โดยภาษานาวัต (Nawat) ซึ่งเป็นภาษากลุ่มนาฮวตล์ ได้แพร่กระจายเข้าสู่中美อเมริกาในช่วงก่อนยุคโคลัมบัส และแม้ว่าจะเกือบสูญหายในบางพื้นที่ของเอลซัลวาดอร์ แต่ในปัจจุบันได้มีความพยายามในการฟื้นฟูภาษาอย่างจริงจัง

ระบบการเขียน

ระบบการเขียนของชาวแอซเท็ก หรืออักษรนาฮวตล์ เป็นระบบการเขียนก่อนยุคโคลัมบัสที่โดดเด่นที่สุดในตระกูลภาษานี้ โดยเป็นการผสมผสานระหว่างการเขียนแบบอักษรภาพ (Ideographic) กับโลโกแกรมทางสัทศาสตร์ (Phonetic logograms) และเครื่องหมายพยางค์ (Syllabic signs) ที่ใช้ในเม็กซิโกตอนกลาง

เดิมทีเชื่อกันว่าการเขียนนี้จำกัดอยู่เพียงกลุ่มชนชั้นสูงเท่านั้น แต่จากการถอดรหัสเอกสารโบราณ (Codices) และหนังสือคำสอนทางศาสนาในยุคอาณานิคม พบว่ามีการใช้งานโดยกลุ่มอาลักษณ์ (Tlacuilos), ชาวนา (Macehuallis) และพ่อค้า (Pochtecas) ด้วยเช่นกัน

ประวัติการศึกษาและการจำแนก

นักภาษาศาสตร์ยอมรับตระกูลภาษาอูโต-แอซเทกันในฐานะตระกูลภาษาตั้งแต่ช่วงต้นศตวรรษที่ 20 โดยในช่วงแรก J. C. E. Buschmann สังเกตเห็นความคล้ายคลึงกันของภาษาเหล่านี้ในปี 1859 แต่ยังไม่สามารถระบุความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมระหว่างกลุ่มแอซเทกันกับกลุ่มอื่น ๆ ได้ จนกระทั่ง Daniel Garrison Brinton ได้เพิ่มภาษากลุ่มแอซเทกันเข้าในตระกูลนี้ในปี 1891 และเป็นผู้บัญญัติศัพท์คำว่า "Uto-Aztecan"

ต่อมา Edward Sapir ได้พิสูจน์ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มภาษา Shoshonean, Sonoran และ Aztecan โดยใช้ระเบียบวิธีเปรียบเทียบ (Comparative method) ซึ่งถือเป็นงานบุกเบิกในการศึกษาภาษาพื้นเมืองของอเมริกาเหนือที่ไม่มีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร