การตรวจทางรังสีของกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะขณะถ่ายปัสสาวะ

การตรวจทางรังสีของกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะขณะถ่ายปัสสาวะ (Voiding Cystourethrography หรือ VCUG) เป็นเทคนิคทางรังสีวิทยาที่ใช้ในการสร้างภาพของท่อปัสสาวะและกระเพาะปัสสาวะในขณะที่ผู้ป่วยกำลังถ่ายปัสสาวะ (Voiding) เพื่อช่วยในการวินิจฉัยโรคและภาวะผิดปกติในระบบทางเดินปัสสาวะ โดยเฉพาะภาวะปัสสาวะไหลย้อนกลับจากกระเพาะปัสสาวะขึ้นสู่ท่อไต (Vesicoureteral Reflux - VUR)

วัตถุประสงค์และการนำไปใช้

การตรวจ VCUG ถูกนำมาใช้เพื่อประเมินโครงสร้างและการทำงานของระบบทางเดินปัสสาวะส่วนล่าง โดยมีวัตถุประสงค์หลักดังนี้:

• การวินิจฉัยภาวะปัสสาวะไหลย้อนกลับ (VUR): ตรวจสอบว่าปัสสาวะไหลย้อนจากกระเพาะปัสสาวะกลับขึ้นไปที่ท่อไตและไตหรือไม่ ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญของการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะซ้ำในเด็ก
• การศึกษาท่อปัสสาวะ: ประเมินลักษณะทางกายวิภาคของท่อปัสสาวะขณะถ่ายปัสสาวะ
• การตรวจหาการรั่วซึม: ตรวจสอบการรั่วของกระเพาะปัสสาวะหลังการผ่าตัดหรือหลังได้รับบาดเจ็บ (Trauma)
• การทดสอบทางพลศาสตร์การขับปัสสาวะ (Urodynamic testing): ใช้ประเมินภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ (Urinary incontinence)

ข้อบ่งชี้ในการตรวจ

แพทย์มักพิจารณาให้ตรวจ VCUG ในกรณีต่อไปนี้:

• ผู้ป่วยเพศชายที่มีการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ (UTI) ซ้ำ หรือพบความผิดปกติจากการตรวจอัลตราซาวด์ในการติดเชื้อครั้งแรก
• เด็กหญิงอายุต่ำกว่า 3 ปี ที่มีการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะครั้งแรก
• เด็กหญิงอายุต่ำกว่า 5 ปี ที่มีการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะร่วมกับมีไข้
• ผู้หญิงที่มีภาวะกรวยไตอักเสบ (Pyelonephritis) หรือมีการติดเชื้อซ้ำ
• สงสัยว่ามีการอุดกั้นของทางเดินปัสสาวะ เช่น พบภาวะไตบวมน้ำทั้งสองข้าง (Bilateral hydronephrosis)
• สงสัยว่ากระเพาะปัสสาวะฉีกขาดหรือได้รับบาดเจ็บ
• สงสัยภาวะรูทะลุระหว่างกระเพาะปัสสาวะกับช่องคลอด (Vesicovaginal fistula) หรือกับลำไส้ใหญ่ (Vesicocolic fistula)
• ภาวะกระเพาะปัสสาวะหย่อน (Cystocele)

ข้อห้ามในการตรวจ

การตรวจนี้ไม่ควรทำในผู้ป่วยที่มีสภาวะดังต่อไปนี้:

• มีการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะแบบเฉียบพลัน (Acute UTI) ในขณะนั้น
• มีประวัติแพ้สารทึบรังสี (Contrast media)
• มีไข้ภายใน 24 ชั่วโมงที่ผ่านมา
• สตรีมีครรภ์

ขั้นตอนการตรวจ

การตรวจ VCUG ใช้สารทึบรังสี (Contrast agent) เช่น Diatrizoate หรือ Iotalamic acid เพื่อให้เห็นภาพทางรังสีที่ชัดเจน โดยมีขั้นตอนดังนี้:

1. การใส่สายสวน: แพทย์จะใส่สายสวนปัสสาวะ (Catheter) เข้าสู่กระเพาะปัสสาวะด้วยเทคนิคปลอดเชื้อ
2. การเติมสารทึบรังสี: สารทึบรังสีจะถูกฉีดหรือปล่อยให้ไหลเข้าสู่กระเพาะปัสสาวะอย่างช้าๆ โดยมีการใช้เครื่องเอกซเรย์แบบต่อเนื่อง (Fluoroscopy) เพื่อติดตามระดับการเติมสารทึบรังสี และตรวจสอบว่าสายสวนไม่ได้เข้าไปในช่องคลอดหรือท่อไตส่วนปลาย
3. การถ่ายภาพขณะถ่ายปัสสาวะ: เมื่อกระเพาะปัสสาวะเต็ม ผู้ป่วยจะถูกขอให้ถ่ายปัสสาวะ ในขณะนั้นรังสีแพทย์จะบันทึกภาพและวิดีโอเพื่อตรวจหาการไหลย้อนของปัสสาวะ (Reflux) เนื่องจากช่วงที่กระเพาะปัสสาวะมีความดันสูงสุดคือขณะถ่ายปัสสาวะ ซึ่งเป็นช่วงที่มีโอกาสเกิดการไหลย้อนได้มากที่สุด
4. การบันทึกภาพมุมต่างๆ: มีการถ่ายภาพในมุมเฉียง (Oblique) หรือด้านข้าง (Lateral) เพื่อให้เห็นท่อปัสสาวะและตรวจหาการรั่วซึมหรือรูทะลุได้อย่างชัดเจน

ภาวะแทรกซ้อนและความเสี่ยง

การตรวจ VCUG อาจก่อให้เกิดผลกระทบและภาวะแทรกซ้อนได้ ดังนี้:

ผลกระทบทางร่างกาย

• อาการปวด: เด็กอาจมีอาการปวดขณะถ่ายปัสสาวะหลังการตรวจ ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะปัสสาวะไม่ออก (Urinary retention) เนื่องจากความกลัว
• ปัสสาวะเป็นเลือด: อาจพบภาวะปัสสาวะเป็นเลือด (Haematuria) ได้เล็กน้อย
• การติดเชื้อ: แม้ความเสี่ยงจะต่ำ แต่การใส่สายสวนอาจนำไปสู่การติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะได้
• ความเสี่ยงอื่นๆ: เช่น การทะลุของกระเพาะปัสสาวะจากการเติมสารทึบรังสีมากเกินไป หรือการใส่สายสวนผิดตำแหน่ง

ผลกระทบทางจิตใจ

เนื่องจากเป็นการตรวจที่รุกล้ำ (Invasive) และสร้างความไม่สบายตัว โดยเฉพาะในเด็กและผู้ปกครอง การตรวจนี้อาจก่อให้เกิดความเครียดหรือบาดแผลทางจิตใจ (Psychological trauma) ซึ่งในบางการศึกษาเปรียบเทียบว่าความรู้สึกจากการถูกบังคับให้ถอดเสื้อผ้าและการสัมผัสบริเวณอวัยวะเพศโดยบุคคลที่มีอำนาจ (แพทย์) ในสภาวะที่เด็กมีความกลัวและเจ็บปวด อาจส่งผลกระทบทางจิตใจในลักษณะที่คล้ายคลึงกับเหตุการณ์สะเทือนขวัญอื่นๆ