ยุคน้ำแข็งไวช์เซลเลียน

ยุคน้ำแข็งไวช์เซลเลียน (Weichselian glaciation) คือช่วงเวลาที่เกิดการสะสมตัวของธารน้ำแข็งในพื้นที่ทางตอนเหนือของทวีปยุโรปในช่วงยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้าย (Last Glacial Period) ซึ่งมีความสอดคล้องกับยุคน้ำแข็งเวิร์ม (Würm glaciation) ในบริเวณเทือกเขาแอลป์ โดยมีลักษณะเด่นคือการก่อตัวของแผ่นน้ำแข็งขนาดมหึมาที่เรียกว่า แผ่นน้ำแข็งเฟนโนสแกนเดียน (Fennoscandian ice sheet) ซึ่งแผ่ขยายจากเทือกเขาสแกนดิเนเวียครอบคลุมพื้นที่ไปจนถึงชายฝั่งตะวันออกของรัฐชเลสวิก-โฮลชไตน์ ประเทศเยอรมนี ทางตอนเหนือของโปแลนด์ และทางตะวันตกเฉียงเหนือของรัสเซีย

ประวัติและการตั้งชื่อ

ในภูมิภาคยุโรปเหนือ ยุคน้ำแข็งไวช์เซลเลียนถือเป็นยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้ายของยุคไพลสโตซีน (Pleistocene) โดยมีช่วงเวลาก่อนหน้าคือยุคอินเตอร์กลาเชียลอีเมียน (Eemian interglacial) ซึ่งเป็นช่วงที่อากาศอบอุ่น ช่วงเวลาความหนาวเย็นนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อประมาณ 115,000 ปีก่อน และสิ้นสุดลงเมื่อประมาณ 11,700 ปีก่อน ซึ่งการสิ้นสุดของยุคนี้ถือเป็นจุดสิ้นสุดของยุคไพลสโตซีนและเป็นการเริ่มต้นของยุคโฮโลซีน (Holocene) ในปัจจุบัน

ชื่อ "ไวช์เซลเลียน" ถูกตั้งโดยนักธรณีวิทยาชาวเยอรมันชื่อ คอนราด ไคลแฮก (Konrad Keilhack) โดยนำมาจากชื่อภาษาเยอรมัน (Weichsel) ของแม่น้ำวิสตูลา (Vistula) ในประเทศโปแลนด์ปัจจุบัน

การเรียกชื่อในภูมิภาคอื่น

ในพื้นที่ส่วนอื่นของโลก ช่วงเวลาที่สอดคล้องกันกับยุคน้ำแข็งไวช์เซลเลียน (Major Glacial 4 ของยุคไพลสโตซีน) จะมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น เช่น:

• บริเวณเทือกเขาแอลป์: เรียกว่า ยุคน้ำแข็งเวิร์ม (Würm glaciation)
• สหราชอาณาจักร: เรียกว่า ยุคน้ำแข็งเดเวนเซียน (Devensian glaciation)
• ไอร์แลนด์: เรียกว่า ยุคน้ำแข็งมิดแลนเดียน (Midlandian glaciation)
• อเมริกาเหนือ: เรียกว่า ยุคน้ำแข็งวิสคอนซิน (Wisconsin glaciation)

พัฒนาการของยุคน้ำแข็ง

ช่วงต้นและช่วงกลางของไวช์เซลเลียน

แผ่นน้ำแข็งเฟนโนสแกนเดียนสันนิษฐานว่าเริ่มต้นจากการเป็นธารน้ำแข็งขนาดเล็กและหมวกน้ำแข็ง (ice caps) บนเทือกเขาสแกนดิเนเวีย โดยได้รับความชื้นจากมหาสมุทรแอตแลนติกประกอบกับระดับความสูงของภูเขา ซึ่งมีลักษณะคล้ายคลึงกับทุ่งน้ำแข็งในปาตาโกเนียของเทือกเขาแอนดีสในปัจจุบัน

นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงในมหาสมุทรแอตแลนติกเหนือเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดการก่อตัวของน้ำแข็ง เนื่องจากปกติแล้วกระแสน้ำอุ่นจากแอตแลนติกเหนือจะขัดขวางการเติบโตของน้ำแข็งในสแกนดิเนเวีย การไหลของน้ำที่มีความเค็มต่ำจากอาร์กติกและมหาสมุทรแปซิฟิกเหนือผ่านทางตะวันออกของกรีนแลนด์อาจส่งผลกระทบต่อการหมุนเวียนของน้ำลึกในแอตแลนติกเหนือ (North Atlantic Deep Water) ซึ่งเอื้อให้เกิดการก่อตัวของแผ่นน้ำแข็งได้

ในช่วงระหว่าง 38,000 ถึง 28,000 ปีก่อน มีช่วงเวลาที่อากาศอบอุ่นขึ้นชั่วคราวในเฟนโนสแกนเดีย เรียกว่า ช่วงอินเตอร์สตาเดียลอาเลซุนด์ (Ålesund interstadial) ซึ่งถูกค้นพบครั้งแรกจากบันทึกฟอสซิลของเปลือกหอยในเทศบาลอาเลซุนด์ ประเทศนอร์เวย์

จุดสูงสุดของยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้าย (Last Glacial Maximum)

หลังสิ้นสุดช่วงอาเลซุนด์ แผ่นน้ำแข็งได้ขยายตัวอย่างรวดเร็ว โดยเมื่อประมาณ 26,000 ปีก่อน แผ่นน้ำแข็งได้แผ่ไปถึงจุดหักเหของไหล่ทวีปนอร์เวย์ตอนกลาง และมีการเคลื่อนย้ายของเส้นแบ่งน้ำแข็ง (ice divide) จากเทือกเขาสแกนดิเนเวียไปทางตะวันออกสู่สวีเดนและทะเลบอลติก

ประมาณ 24,000 ปีก่อน แผ่นน้ำแข็งเฟนโนสแกนเดียนได้รวมตัวกับแผ่นน้ำแข็งในทะเลแบเรนตส์ และรวมกับแผ่นน้ำแข็งในหมู่เกาะอังกฤษในอีกหนึ่งพันปีต่อมา ทำให้เกิดเป็นกลุ่มก้อนน้ำแข็งยูเรเชียขนาดมหึมาที่ครอบคลุมพื้นที่ตั้งแต่ไอร์แลนด์ไปจนถึงโนวายาเซมลยา

ในพื้นที่ส่วนกลางของแผ่นน้ำแข็งมีสภาวะแบบ "ฐานเย็น" (cold-based conditions) ซึ่งทำให้น้ำแข็งไม่กัดเซาะพื้นผิวโลกด้านล่าง ส่งผลให้ภูมิประเทศและตะกอนในพื้นที่อย่างทางตะวันออกเฉียงเหนือของสวีเดนและตอนเหนือของฟินแลนด์ยังคงสภาพเดิมและได้รับการอนุรักษ์ไว้เป็นอย่างดีจนถึงปัจจุบัน

จุดสูงสุดของการแผ่ขยาย (Last Glacial Maximum) เกิดขึ้นในเวลาที่ต่างกันตามพื้นที่:

• เดนมาร์ก เยอรมนี และโปแลนด์ตะวันตก: ถึงจุดสูงสุดเมื่อประมาณ 22,000 ปีก่อน
• โปแลนด์ตะวันออก ลิทัวเนีย เบลารุส และรัสเซีย (ปสคอฟ): ถึงจุดสูงสุดเมื่อประมาณ 19,000 ปีก่อน
• รัสเซียตะวันตกเฉียงเหนือ: ถึงจุดสูงสุดเมื่อประมาณ 17,000 ปีก่อน

การละลายของน้ำแข็ง (Deglaciation)

การถดถอยของขอบน้ำแข็งเริ่มต้นขึ้นในช่วง 22,000 ถึง 17,000 ปีก่อน โดยพื้นที่เดนมาร์ก เยอรมนี โปแลนด์ และเบลารุส กลายเป็นพื้นที่ปลอดน้ำแข็งเมื่อประมาณ 16,000 ปีก่อน จากนั้นน้ำแข็งได้ถดถอยต่อไปจนถึงช่วง ยังเกอร์ ดรายแอส (Younger Dryas) ซึ่งเป็นช่วงที่แผ่นน้ำแข็งเริ่มคงตัว

ในช่วงการละลายนี้ น้ำที่ละลายจากธารน้ำแข็งได้สร้างภูมิประเทศแบบ เอสเกอร์ (eskers) และ ซันเดอร์ (sandurs) จำนวนมาก รวมถึงการกัดเซาะจนเกิดเป็นหุบเขาแคบ (canyons) ในบางพื้นที่ของสวีเดน