Digital Curation คืออะไร? การจัดการและอนุรักษ์ข้อมูลดิจิทัลเพื่ออนาคต

Digital Curation คือ กระบวนการคัดเลือก การอนุรักษ์ การบำรุงรักษา การสะสม และการจัดเก็บสินทรัพย์ดิจิทัล (Digital Assets) เพื่อสร้างและเพิ่มมูลค่าให้กับคลังข้อมูลดิจิทัล ให้สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ทั้งในปัจจุบันและอนาคต

ประวัติและความหมายของคำว่า Curation

คำว่า Curation เดิมทีถูกใช้ในแวดวงพิพิธภัณฑ์วิทยา (Museology) เพื่อสื่อถึงกิจกรรมที่หลากหลาย เช่น การดูแลของสะสม การอนุรักษ์ระยะยาว และการออกแบบนิทรรศการ ซึ่งครอบคลุมทั้งการจัดการคลังเก็บทางกายภาพ และนโยบายการจัดการมรดกทางวัฒนธรรม

ในปัจจุบัน ความหมายของ Curation ได้ขยายขอบเขตออกไป ดังนี้:

• วัตถุประสงค์ระยะสั้น: การคัดเลือกและตีความข้อมูลเพื่อนำเสนอ เช่น การจัดนิทรรศการในแกลเลอรี หรือการสร้างเนื้อหาบนเว็บไซต์
• โซเชียลมีเดีย: การรวบรวมรูปภาพ ลิงก์เว็บ และไฟล์วิดีโอ เพื่อสร้างชุดข้อมูลที่มีความหมาย
• กรอบกฎหมาย: ถูกนำมาใช้ในกฎหมายการอนุรักษ์ประวัติศาสตร์ เช่น National Historic Preservation Act ของสหรัฐอเมริกา

หลักการสำคัญของ Digital Curation

Digital Curation แตกต่างจากการอนุรักษ์ข้อมูล (Digital Preservation) ทั่วไป ตรงที่ไม่ได้มุ่งเน้นเพียงแค่การเก็บรักษา แต่ยังรวมถึงการเพิ่มมูลค่าให้กับข้อมูลเพื่อให้สามารถนำกลับมาใช้ซ้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมีหลักการพื้นฐาน 5 ประการ ดังนี้:

1. จัดการวงจรชีวิตทั้งหมด: ดูแลสินทรัพย์ดิจิทัลตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงการเลิกใช้งาน (Birth-to-retirement)
2. ประเมินและคัดกรอง: คัดเลือกเฉพาะสินทรัพย์ที่มีคุณค่าเพื่อนำเข้าสู่คอลเลกชัน
3. ใช้วิธีการอนุรักษ์: เสริมสร้างความสมบูรณ์และความสามารถในการนำกลับมาใช้ใหม่
4. เชิงรุกในการเพิ่มมูลค่า: ดำเนินการเพิ่มคุณค่าให้กับทั้งตัวสินทรัพย์และคอลเลกชันตลอดวงจรชีวิต
5. อำนวยความสะดวกในการเข้าถึง: จัดระดับการเข้าถึงข้อมูลให้เหมาะสมกับผู้ใช้งาน

ขั้นตอนและวิธีการดำเนินงาน (Methodology)

ศูนย์การคัดสรรดิจิทัล (Digital Curation Center) ได้เสนอขั้นตอนการดำเนินงานตามวงจรชีวิตของข้อมูล ดังนี้:

การดำเนินการตามลำดับ (Sequential Actions)

• Conceptualize: วางแผนประเภทข้อมูลที่จะสร้างและทางเลือกในการจัดเก็บ
• Create: ผลิตข้อมูลดิจิทัลพร้อมแนบ Metadata (ข้อมูลกำกับ) ให้ครบถ้วนเพื่อการค้นหาที่ง่ายขึ้น
• Appraise and select: ประเมินความเกี่ยวข้องของข้อมูลตามพันธกิจขององค์กรหรือข้อกำหนดทางกฎหมาย
• Ingest: นำข้อมูลเข้าสู่ระบบจัดเก็บ เช่น คลังข้อมูล (Repository) หรือจดหมายเหตุ (Archive)
• Preservation action: ดำเนินมาตรการเพื่อรักษาความสมบูรณ์ของข้อมูล
• Store: จัดเก็บข้อมูลในสถานที่ที่กำหนดอย่างปลอดภัย
• Access, use, and reuse: กำหนดระดับการเข้าถึงและตรวจสอบว่าข้อมูลยังคงใช้งานได้และไม่ถูกดัดแปลง
• Transform: เปลี่ยนรูปแบบไฟล์ (Format) หากจำเป็นเพื่อให้ทันสมัย

การดำเนินการเป็นครั้งคราว (Occasional Actions)

• Dispose: กำจัดข้อมูลที่ไม่จำเป็นออกไป
• Reappraise: ประเมินซ้ำเพื่อให้แน่ใจว่าข้อมูลยังคงมีความสำคัญและถูกต้อง
• Migrate: ย้ายข้อมูลไปยังรูปแบบใหม่เพื่อป้องกันการล้าสมัยของเทคโนโลยี (Digital Obsolescence)

ความแตกต่างระหว่าง Digital Curation, Archiving และ Preservation

บ่อยครั้งที่คำเหล่านี้ถูกใช้สลับกัน แต่ในทางเทคนิคมีความสัมพันธ์แบบลำดับชั้น ดังนี้: