เรื่องเล่าซ้อนเรื่อง เทคนิคการเล่าเรื่องแบบ Frame Story คืออะไร

เรื่องเล่าซ้อนเรื่อง (Frame Story) หรือที่รู้จักในชื่อ Frame Tale, Framing Device, Frame Narrative หรือ Sandwich Narrative คือเทคนิคทางวรรณกรรมที่ใช้การสร้าง "เรื่องหลัก" หรือ "เรื่องกรอบ" เพื่อทำหน้าที่เป็นบทนำหรือบริบทที่นำพาผู้อ่านเข้าสู่ "เรื่องรอง" ซึ่งอาจเป็นเรื่องเดียวที่เน้นเป็นพิเศษ หรือเป็นชุดของเรื่องสั้นหลายๆ เรื่องที่ร้อยเรียงเข้าด้วยกัน

หน้าที่สำคัญของเรื่องเล่าซ้อนเรื่องคือการปูพื้นหลัง ให้ข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับเรื่องรองที่อาจเข้าใจยากหากเล่าโดดๆ หรือใช้เพื่อสร้างความน่าเชื่อถือและอารมณ์ร่วมให้กับผู้อ่าน โดยเทคนิคนี้มีความแตกต่างจากโครงสร้างการเล่าเรื่อง (Narrative Structure) ทั่วไป ตรงที่มันสร้างชั้นของเรื่องราวซ้อนกันอย่างชัดเจน ตัวอย่างที่โดดเด่นที่สุดคือ นิทานอาหรับราตรี (1001 Nights) และ The Decameron

ต้นกำเนิดของเรื่องเล่าซ้อนเรื่อง

เทคนิคนี้ปรากฏให้เห็นตั้งแต่ยุคโบราณ โดยพบในวรรณกรรมอียิปต์โบราณ เช่น Papyrus Westcar และ The Tale of the Shipwrecked Sailor นอกจากนี้ยังพบได้บ่อยในวรรณกรรมอินเดีย เช่น มหากาพย์ มหาภารตะ, รามายณะ, ปัญจตันตระ และนิทานชุด Vikram and The Vampire

ต่อมาเทคนิคนี้ได้แพร่หลายไปยังทางตะวันตกและกลายเป็นที่นิยมอย่างมาก จนเกิดผลงานคลาสสิกอย่าง นิทานอาหรับราตรี, The Decameron และ The Canterbury Tales ของ Geoffrey Chaucer ซึ่งในเรื่องหลังนี้ ผู้แสวงบุญแต่ละคนจะเล่าเรื่องราวของตนเอง โดยที่ส่วนของเรื่องกรอบนั้นเคยได้รับการยกย่องว่าเป็นส่วนที่น่าประทับใจที่สุดของงานเขียนชิ้นนี้

การใช้เรื่องเล่าซ้อนเรื่องเพื่อรวบรวมชุดเรื่องราว

เรื่องเล่าซ้อนเรื่องมักถูกใช้เป็นเครื่องมือในการจัดระเบียบเรื่องสั้นหลายๆ เรื่องให้รวมอยู่ในเล่มเดียว โดยผู้เขียนอาจสร้างเรื่องราวขึ้นมาใหม่หรือนำนิทานพื้นบ้านที่มีอยู่แล้วมาปรับปรุงเพื่อให้เข้ากับเนื้อเรื่องหลัก บางครั้งหากเรื่องรองสะท้อนแง่มุมบางอย่างของเรื่องกรอบ จะถูกเรียกว่า mise en abyme

ตัวอย่างที่น่าสนใจ

• นิทานอาหรับราตรี: ตัวละคร "เชเฮราซาด" เล่านิทานให้สุลต่านชะห์ริยาร์ฟังคืนแล้วคืนเล่าเพื่อรักษาชีวิตของตนเอง และในนิทานที่เธอเล่า บางเรื่องก็มีเรื่องซ้อนเรื่องลงไปอีก เช่น เรื่องของซินแบดเดินเรือ
• Frankenstein ของ Mary Shelley: มีการซ้อนทับของเรื่องราวหลายชั้น เริ่มจากจดหมายของ Robert Walton ที่เล่าเรื่องของ Victor Frankenstein และในเรื่องของ Victor ก็มีเรื่องราวของสัตว์ประหลาดที่เล่าถึงชีวิตของตนเองอีกทีหนึ่ง โครงสร้างแบบนี้บางครั้งเรียกว่า Chinese Box Narrative (การเล่าเรื่องแบบกล่องจีนซ้อนกัน)
• Wuthering Heights ของ Emily Brontë: ใช้เทคนิคนี้เพื่อเล่าเรื่องราวความรักและความแค้นของ Heathcliff และ Catherine ผ่านมุมมองของผู้เล่าเรื่องหลายคน

การใช้เรื่องเล่าซ้อนเรื่องกับเรื่องราวเดี่ยว

ในกรณีที่มีเรื่องรองเพียงเรื่องเดียว เรื่องกรอบจะถูกนำมาใช้เพื่อวัตถุประสงค์อื่น โดยเฉพาะการกำหนดทัศนคติของผู้อ่านต่อเรื่องราวนั้นๆ ดังนี้:

1. การสร้างความสงสัยในตัวผู้เล่า (Casting doubt on the narrator)

ผู้เขียนอาจใช้เรื่องกรอบเพื่อชี้ให้เห็นว่าผู้เล่าเรื่องนั้น "ไม่น่าเชื่อถือ" (Unreliable Narrator) โดยการทำให้ผู้เล่าเป็นตัวละครหนึ่งในเรื่องกรอบ ซึ่งช่วยให้ผู้เขียนแยกตัวเองออกจากตัวละครนั้น เช่น ในภาพยนตร์เรื่อง Amadeus ที่เล่าผ่านมุมมองของ Antonio Salieri ซึ่งมีความอิจฉาริษยาต่อ Mozart ทำให้ผู้ชมต้องตั้งคำถามว่าสิ่งที่ Salieri เล่านั้นเป็นความจริงหรือเป็นเพียงมุมมองที่บิดเบือน

2. การดักทางปฏิกิริยาผู้อ่าน (Procatalepsis)

คือการที่ผู้เขียนใส่ปฏิกิริยาที่ผู้อ่านอาจจะมีต่อเรื่องราว ลงไปในตัวละครที่กำลังฟังเรื่องนั้นอยู่ เช่น ในเรื่อง The Princess Bride ที่มีตัวละครคุณปู่เล่านิทานให้หลานชายผู้ไม่เต็มใจฟัง การที่หลานชายแสดงท่าทีเบื่อหน่ายหรือสงสัยในความเพ้อฝันของนิทาน ช่วยสะท้อนความรู้สึกของผู้ชมที่อาจมองว่านิทานรักนั้นน้ำเน่าเกินไป ทำให้เรื่องราวดูกลมกลืนและเข้าถึงได้ง่ายขึ้น