Shadow Library คืออะไร? ทำความรู้จักห้องสมุดเถื่อนเพื่อการเข้าถึงความรู้

Shadow libraries หรือที่เรียกกันว่า ห้องสมุดเถื่อน (Pirate libraries) หรือ Black Open Access คือคลังเก็บสื่อดิจิทัลออนไลน์ที่เปิดให้เข้าถึงได้ฟรี ซึ่งโดยปกติแล้วเนื้อหาเหล่านี้จะถูกจำกัดการเข้าถึงด้วยระบบจ่ายเงิน (Paywall) หรือมีการควบคุมการเข้าถึงอย่างเข้มงวด โดยส่วนใหญ่จะประกอบด้วยงานเขียนทางวิชาการ หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (e-books) และอาจรวมถึงซอฟต์แวร์ เพลง หรือภาพยนตร์

ตัวอย่างของ Shadow libraries ที่ได้รับความนิยมสูงสุดในปัจจุบัน ได้แก่ Anna's Archive, Library Genesis (LibGen), Sci-Hub, UbuWeb และ Z-Library ซึ่งเป็นแหล่งทรัพยากรสำคัญสำหรับนักเรียน นักศึกษา และนักวิจัยทั่วโลก

ประวัติความเป็นมาของ Shadow Library

จุดเริ่มต้นของห้องสมุดเถื่อนเกิดจากการแบ่งปันไฟล์ดิจิทัลอย่างไม่เป็นทางการในกลุ่มเล็กๆ ผ่านทาง Mailing lists, ฟอรัม หรือโซเชียลมีเดีย โดยเฉพาะในกลุ่มนักวิทยาศาสตร์ที่ร่วมมือกันแบ่งปันบทความวิชาการที่ต้องเสียเงินซื้อ

หลายแห่งมีต้นกำเนิดในรัสเซีย ซึ่งมีวัฒนธรรม Samizdat มาตั้งแต่สมัยสหภาพโซเวียต ซึ่งเป็นการคัดลอกและเผยแพร่งานเขียนที่ถูกรัฐบาลเซ็นเซอร์อย่างลับๆ เมื่อเข้าสู่ยุคอินเทอร์เน็ต วัฒนธรรมนี้ได้เปลี่ยนรูปแบบมาเป็นการแบ่งปันไฟล์ผ่านระบบ FidoNet และ FTP เช่น คอลเลกชัน Russian Kolkhoz ที่รวบรวมเอกสารทางวิทยาศาสตร์ไว้กว่า 50,000 ฉบับ

ในช่วงปี 2000 เริ่มมีการก่อตั้งห้องสมุดวิชาการ เช่น Textz.org, Monoskop และ Gigapedia (ต่อมาคือ Library.nu) ซึ่ง Gigapedia กลายเป็นห้องสมุดเถื่อนที่ใหญ่ที่สุดในปี 2010 ก่อนจะถูกสั่งปิดในปี 2012 จากการฟ้องร้องของสำนักพิมพ์ยักษ์ใหญ่ 17 แห่ง

การกำเนิดของ Library Genesis (LibGen)

Library Genesis หรือ LibGen ก่อตั้งขึ้นในช่วงปี 2007-2008 โดยกลุ่มนักวิทยาศาสตร์ชาวรัสเซีย โดยเริ่มจากการรวบรวมข้อความทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ต่อมาในปี 2011 LibGen ได้รวมคอลเลกชันของ Library.nu เข้ามา ทำให้กลายเป็นแหล่งทรัพยากรที่ใหญ่ที่สุด โดยเน้นโครงสร้างพื้นฐานแบบเปิด (Open infrastructure) เพื่อให้ผู้อื่นสามารถทำ Mirror หรือ Fork โปรเจกต์เพื่อสร้างความยืดหยุ่นในการคงอยู่ของข้อมูล

แรงจูงใจและอุดมการณ์

Shadow libraries ขับเคลื่อนด้วยแนวคิด Open Access และ Open Knowledge โดยเชื่อว่าความรู้ควรเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของมนุษย์ ไม่ควรถูกจำกัดไว้เพียงแค่ผู้ที่มีกำลังทรัพย์หรือสังกัดสถาบันการศึกษาชั้นนำ

• การลดช่องว่างทางสังคม: ผู้ดูแล LibGen ระบุว่าเป้าหมายหลักคือการช่วยให้ผู้คนในประเทศยากจน เช่น แอฟริกา อินเดีย ปากีสถาน และรัสเซีย สามารถเข้าถึงข้อมูลเพื่อพัฒนาตนเองได้
• สิทธิมนุษยชน: Alexandra Elbakyan ผู้สร้าง Sci-Hub อ้างว่าการจำกัดการเข้าถึงงานวิจัยเป็นการละเมิดปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ข้อ 27 ที่ระบุว่าทุกคนมีสิทธิที่จะมีส่วนร่วมในชีวิตทางวัฒนธรรมและแบ่งปันความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์
• วิกฤตการณ์ราคา (Serials Crisis): การเพิ่มขึ้นของราคาค่าสมาชิกวารสารวิชาการอย่างก้าวกระโดด ทำให้ห้องสมุดมหาวิทยาลัยหลายแห่งไม่สามารถแบกรับค่าใช้จ่ายได้ นำไปสู่การแสวงหาทางเลือกอื่น

Aaron Swartz นักกิจกรรมชาวอเมริกันได้เขียนไว้ใน Guerilla Open Access Manifesto ว่ามรดกทางวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมของโลกกำลังถูกล็อกไว้โดยบริษัทเอกชนไม่กี่แห่ง และเป็นหน้าที่ทางศีลธรรมของผู้ที่มีสิทธิ์เข้าถึงที่จะแบ่งปันความรู้นี้แก่โลก