วิกิซอร์ซ (Wikisource) ห้องสมุดดิจิทัลของแหล่งข้อมูลต้นฉบับเสรี
สรุปใจความสำคัญ
- วิกิซอร์ซเป็นห้องสมุดดิจิทัลของแหล่งข้อมูลต้นฉบับเสรี ภายใต้การดูแลของมูลนิธิวิกิมีเดีย
- เริ่มต้นโครงการในชื่อ Project Sourceberg เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2546
- ใช้ระบบ ProofreadPage เพื่อตรวจสอบความถูกต้องของข้อความเทียบกับภาพสแกนต้นฉบับ
- จัดเก็บเฉพาะผลงานที่เป็นโดเมนสาธารณะหรือได้รับใบอนุญาตแบบเสรี
วิกิซอร์ซ (Wikisource) คือห้องสมุดดิจิทัลออนไลน์ที่ทำงานบนระบบวิกิ (Wiki-based) รวบรวมแหล่งข้อมูลที่เป็นข้อความเสรี (Free-content textual sources) โดยอยู่ภายใต้การดำเนินงานของมูลนิธิวิกิมีเดีย (Wikimedia Foundation) เป้าหมายหลักของโครงการคือการจัดเก็บข้อความทุกรูปแบบที่เป็นเสรีในหลากหลายภาษา รวมถึงฉบับแปล เพื่อให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงเอกสารต้นฉบับได้อย่างกว้างขวาง
เดิมทีโครงการนี้ถูกออกแบบมาเพื่อเป็นคลังเก็บเอกสารทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญเพื่อใช้สนับสนุนบทความในวิกิพีเดีย โดยการให้หลักฐานปฐมภูมิและข้อความต้นฉบับ แต่ในเวลาต่อมาได้ขยายขอบเขตกลายเป็นห้องสมุดเนื้อหาทั่วไปที่ครอบคลุมเอกสารหลากหลายประเภท
ประวัติการก่อตั้งและการพัฒนา
โครงการวิกิซอร์ซเริ่มต้นขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2546 ภายใต้ชื่อ Project Sourceberg ซึ่งเป็นการเล่นคำจากชื่อ Project Gutenberg โดยในช่วงแรกของการวางแผน มีการถกเถียงในวิกิพีเดียเกี่ยวกับการเพิ่มเนื้อหาที่เป็นแหล่งข้อมูลปฐมภูมิ ซึ่งนำไปสู่การเสนอให้สร้างโครงการแยกต่างหากเพื่อจัดเก็บเอกสารเหล่านี้โดยเฉพาะ
ในช่วงเริ่มต้น โครงการดำเนินงานภายใต้โดเมนย่อย ps.wikipedia.org ซึ่งผู้ร่วมสร้างเข้าใจว่า "PS" ย่อมาจาก Primary Sources หรือ Project Sourceberg อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ทำให้เกิดความซ้ำซ้อนกับรหัสภาษา ISO ของภาษาปาทู (Pashto) ซึ่งใช้รหัส "ps" เช่นกัน ต่อมาโครงการได้ย้ายไปยัง URL ชั่วคราว sources.wikipedia.org ก่อนที่จะมีการลงมติเปลี่ยนชื่อเป็น Wikisource ในวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2546 และย้ายไปยังโดเมนถาวร wikisource.org ในวันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2547
เกณฑ์การคัดเลือกเนื้อหาและการตรวจสอบ
วิกิซอร์ซจัดเก็บผลงานที่อยู่ใน โดเมนสาธารณะ (Public Domain) หรือได้รับใบอนุญาตแบบเสรีเท่านั้น โดยเน้นที่ผลงานที่ได้รับการตีพิมพ์อย่างเป็นทางการหรือเอกสารทางประวัติศาสตร์ และไม่รับผลงานประเภทที่ตีพิมพ์เพื่อความพึงพอใจส่วนตัว (Vanity products)
เพื่อให้เกิดความถูกต้องแม่นยำ โครงการได้พัฒนาส่วนขยายของ MediaWiki ที่ชื่อว่า ProofreadPage ซึ่งช่วยให้ผู้แก้ไขสามารถตรวจสอบข้อความที่พิมพ์ขึ้นใหม่ควบคู่ไปกับภาพสแกนของเอกสารต้นฉบับได้ในหน้าจอเดียว กระบวนการนี้ช่วยให้การถอดความ (Transcription) มีความน่าเชื่อถือและสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้
อัตลักษณ์และสัญลักษณ์
โลโก้แรกของโครงการคือรูปภูเขาน้ำแข็ง (Iceberg) ซึ่งสอดคล้องกับชื่อเดิม Project Sourceberg ต่อมาในปี พ.ศ. 2549 ได้มีการเปลี่ยนเป็นโลโก้ภูเขาน้ำแข็งแบบเวกเตอร์ (Stylized vector iceberg) เพื่อให้เหมาะสมกับการนำไปใช้งานในรูปแบบดิจิทัลและถูกต้องตามข้อกำหนดด้านลิขสิทธิ์ของมูลนิธิวิกิมีเดีย
คำขวัญของโครงการคือ "The Free Library" (ห้องสมุดเสรี) ซึ่งปรากฏอย่างเด่นชัดในหน้าพอร์ทัลหลายภาษา โดยแสดงคำขวัญนี้ในภาษาหลักๆ ที่มีการใช้งานวิกิซอร์ซ
สถานะปัจจุบัน
ข้อมูล ณ เดือนสิงหาคม พ.ศ. 2569 วิกิซอร์ซมีโดเมนย่อยที่เปิดใช้งานสำหรับ 83 ภาษา ประกอบด้วยบทความรวมกว่า 9,478,487 บทความ และมีผู้แก้ไขที่ยังคงมีความเคลื่อนไหวประมาณ 3,309 ราย
คำถามที่พบบ่อย
วิกิซอร์ซแตกต่างจากวิกิพีเดียอย่างไร?
วิกิพีเดียเป็นสารานุกรมที่เขียนขึ้นเพื่อสรุปและอธิบายความรู้ แต่วิกิซอร์ซเป็นห้องสมุดดิจิทัลที่จัดเก็บ 'เอกสารต้นฉบับ' เช่น หนังสือ กฎหมาย หรือเอกสารทางประวัติศาสตร์ โดยไม่มีการดัดแปลงเนื้อหา
ใครสามารถเพิ่มเนื้อหาในวิกิซอร์ซได้บ้าง?
อาสาสมัครจากทั่วโลกสามารถช่วยกันถอดความและเพิ่มเอกสารที่เป็นโดเมนสาธารณะหรือได้รับใบอนุญาตแบบเสรีเข้าสู่ระบบได้
วิกิซอร์ซแตกต่างจาก Project Gutenberg อย่างไร?
แม้ทั้งคู่จะเป็นห้องสมุดดิจิทัล แต่โครงการวิกิซอร์ซถูกออกแบบมาให้ทำงานร่วมกับระบบวิกิ ซึ่งช่วยให้การแก้ไขและตรวจสอบความถูกต้องร่วมกันทำได้ง่ายขึ้น และมีความเชื่อมโยงกับระบบนิเวศของวิกิมีเดีย
เนื้อหาในวิกิซอร์ซเชื่อถือได้หรือไม่?
วิกิซอร์ซใช้ระบบการพิสูจน์อักษร (Proofreading) โดยอาศัยอาสาสมัครตรวจสอบเทียบกับภาพสแกนต้นฉบับ ซึ่งช่วยลดความผิดพลาดในการพิมพ์และเพิ่มความน่าเชื่อถือของข้อมูล
เอกสารประเภทใดที่ไม่อนุญาตให้ลงในวิกิซอร์ซ?
ไม่อนุญาตให้ลงผลงานที่ยังมีลิขสิทธิ์คุ้มครอง หรือผลงานประเภท vanity products (งานที่ผู้เขียนจ่ายเงินเพื่อตีพิมพ์เองโดยไม่มีการคัดกรองคุณภาพ)