ยาคุต อัล-ฮะมาวี นักภูมิศาสตร์และปราชญ์ผู้รวบรวมพจนานุกรมโลกยุคกลาง

ยาคุต ชิฮับ อัล-ดิน อิบนุ อับดุลลอฮ์ อัล-รูมี อัล-ฮะมาวี (Yāqūt Shihāb al-Dīn ibn-ʿAbdullāh al-Rūmī al-Ḥamawī, ค.ศ. 1179–1229) เป็นปราชญ์มุสลิมที่มีเชื้อสายไบแซนไทน์ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในช่วงปลายสมัยราชวงศ์อับบาซิด (ศตวรรษที่ 12–13) เขาเป็นที่รู้จักในฐานะผู้เขียน Mu'jam ul-Buldān ซึ่งเป็นผลงานด้านภูมิศาสตร์ที่มีอิทธิพลอย่างสูง โดยไม่ได้ให้ข้อมูลเพียงแค่ตำแหน่งที่ตั้งของสถานที่ต่าง ๆ แต่ยังรวบรวมข้อมูลด้านชีวประวัติ ประวัติศาสตร์ และวรรณกรรมไว้อย่างครบถ้วน

ประวัติชีวิตและการเดินทาง

ยาคุตเกิดที่กรุงคอนสแตนตินโนเปิล เมืองหลวงของจักรวรรดิไบแซนไทน์ (ซึ่งในภาษาอาหรับเรียกว่า อัล-รูม จึงเป็นที่มาของชื่อ al-Rūmī) ในช่วงวัยเยาว์เขาถูกจับเป็นเชลยศึกและถูกขายเป็นทาส โดยได้กลายเป็น mawali (ผู้รับการคุ้มครอง) ของ อัสการ์ อิบนุ อะบี นัซร์ อัล-ฮะมาวี พ่อค้าชาวแบกแดด ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ al-Hamawī

ในฐานะศิษย์ของอัสการ์ ยาคุตได้เรียนรู้ทักษะด้านการบัญชีและการพาณิชย์ และได้รับมอบหมายให้เป็นทูตทางการค้า เดินทางไปยังเมืองคิช (Kish) ในอ่าวเปอร์เซียหลายครั้ง ต่อมาในปี ค.ศ. 1194 เกิดความขัดแย้งทำให้อัสการ์หยุดจ่ายเงินเดือน ยาคุตจึงต้องทำงานเป็นอาลักษณ์ (copyist) เพื่อเลี้ยงชีพ และเริ่มศึกษาไวยากรณ์ภายใต้การชี้แนะของ อัล-อุคบารี (Al-‘Ukbarî)

หลังจากกลับมายังแบกแดด ยาคุตได้ผันตัวมาเป็นคนขายหนังสือและเริ่มต้นเส้นทางนักเขียน เขาใช้เวลาถึง 10 ปีในการเดินทางท่องเที่ยวในดินแดนอิหร่าน ซีเรีย และอียิปต์ ความสำคัญของเขาในฐานะปราชญ์คือการที่เขาได้บันทึกมรดกทางวรรณกรรมอันยิ่งใหญ่ในห้องสมุดทางตะวันออกของทะเลแคสเปียน ซึ่งส่วนใหญ่ถูกทำลายลงในเวลาต่อมาโดยกองทัพมองโกล ยาคุตได้ศึกษาและรวบรวมข้อมูลจากห้องสมุดในเมืองเมิร์ฟ (Merv) ซึ่งเขาพำนักอยู่ถึง 2 ปี และเมืองบัลค (Balkh)

ในช่วงปี ค.ศ. 1222 ยาคุตเริ่มเขียนงานด้านภูมิศาสตร์ที่เมืองโมซุล และเขียนร่างแรกเสร็จสมบูรณ์ในปี ค.ศ. 1224 ต่อมาเขาเดินทางไปยังเมืองอเล็กซานเดรีย และย้ายไปพำนักที่เมืองอเลปโป ซึ่งเป็นสถานที่ที่เขาเสียชีวิตในปี ค.ศ. 1229

ผลงานชิ้นสำคัญ

1. Kitāb Mu'jam al-Buldān (พจนานุกรมประเทศ)

เป็นผลงานชิ้นเอกที่เขียนขึ้นระหว่างปี ค.ศ. 1224 ถึง 1228 จัดเป็น "ภูมิศาสตร์เชิงวรรณกรรม" โดยเรียงลำดับชื่อสถานที่ตามตัวอักษร ซึ่งประกอบด้วย:

• การระบุตำแหน่งที่ตั้งและการออกเสียงชื่อสถานที่ทั้งในภาษาอาหรับและภาษาต่างประเทศ
• ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ชาติพันธุ์วิทยา และเรื่องเล่าที่เกี่ยวข้อง
• บันทึกการพิชิตดินแดนของมุสลิม รายชื่อผู้ว่าราชการ และสถานที่สำคัญ
• การรวบรวมบทกวีและร้อยแก้วที่เกี่ยวข้องกับสถานที่นั้น ๆ ทำให้เป็นแหล่งข้อมูลล้ำค่าสำหรับนักประวัติศาสตร์ในปัจจุบัน

2. Mu'jam al-Udabā (พจนานุกรมเหล่านักปราชญ์)

หรือชื่อเต็มคือ Kitāb Iršād al-arīb ilā maʿrifat al-adīb เป็นสารานุกรมทางวรรณกรรมที่รวบรวมประวัติของเหล่านักเขียนและปราชญ์ ซึ่งมีความสำคัญในการศึกษาประวัติบุคคลในยุคกลางของโลกอิสลาม

3. al-Mushtarak wadh'ā wal-Muftaraq Sa'qā

งานเขียนที่มุ่งเน้นการจำแนกชื่อสถานที่ที่มีชื่อซ้ำกันแต่ตั้งอยู่คนละแห่ง (Geographical Homonyms) เพื่อป้องกันความสับสนในการระบุตำแหน่งทางภูมิศาสตร์