zbMATH Open บริการดัชนีและบทวิจารณ์ทางคณิตศาสตร์ระดับโลก

zbMATH Open (เดิมชื่อ Zentralblatt MATH) คือบริการรวบรวมบทวิจารณ์และบทคัดย่อของบทความทางคณิตศาสตร์ทั้งในด้านคณิตศาสตร์บริสุทธิ์ (Pure Mathematics) และคณิตศาสตร์ประยุกต์ (Applied Mathematics) ซึ่งดำเนินการโดยสำนักงานเบอร์ลินของ FIZ Karlsruhe – Leibniz Institute for Information Infrastructure GmbH โดยมีสมาคมคณิตศาสตร์แห่งยุโรป (European Mathematical Society), FIZ Karlsruhe และสถาบันวิทยาศาสตร์ไฮเดลเบิร์ก (Heidelberg Academy of Sciences) ร่วมเป็นบรรณาธิการ และจัดจำหน่ายผ่าน Springer Science+Business Media

ระบบของ zbMATH ใช้รหัสการจำแนกหัวข้อทางคณิตศาสตร์ (Mathematics Subject Classification - MSC) ในการจัดระเบียบและแยกประเภทบทวิจารณ์ตามหัวข้อ เพื่อให้ผู้ใช้งานสามารถค้นหาข้อมูลทางวิชาการได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ประวัติความเป็นมา

โครงการนี้เริ่มต้นจากความริเริ่มของนักคณิตศาสตร์ชื่อดัง ได้แก่ Richard Courant, Otto Neugebauer และ Harald Bohr ร่วมกับสำนักพิมพ์ Ferdinand Springer โดยในขณะนั้น เมืองเกิททิงเกน (Göttingen) ประเทศเยอรมนี เป็นศูนย์กลางการวิจัยทางคณิตศาสตร์ที่สำคัญของโลก ซึ่งมีนักคณิตศาสตร์ระดับตำนานอย่าง David Hilbert, Hermann Minkowski และ Felix Klein ทำงานอยู่

ในปี 1931 Otto Neugebauer ได้ก่อตั้งบริการนี้ขึ้นในชื่อ Zentralblatt für Mathematik und ihre Grenzgebiete เพื่อรวบรวมข้อมูลบรรณานุกรมของบทความและหนังสือทางคณิตศาสตร์ที่ตีพิมพ์ใหม่ พร้อมทั้งมีบทวิจารณ์ที่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ (Peer Review) จากนักคณิตศาสตร์ทั่วโลก

การเปลี่ยนแปลงและวิวัฒนาการ

• ช่วงทศวรรษ 1930: เกิดความขัดแย้งทางการเมืองเมื่อมีการปฏิเสธผู้เขียนบทวิจารณ์ชาวเยิว ส่งผลให้นักวิจารณ์จากอังกฤษและสหรัฐอเมริกาลดบทบาทลงและนำไปสู่การก่อตั้ง Mathematical Reviews ซึ่งเป็นคู่แข่งสำคัญในเวลาต่อมา
• ยุคดิจิทัล: เริ่มมีการนำระบบอิเล็กทรอนิกส์มาใช้ในชื่อ INKA-MATH ตั้งแต่ปี 1980 และเปลี่ยนชื่อเป็น Zentralblatt MATH ในภายหลัง ต่อมาในปี 1996 ได้เริ่มให้บริการผ่านระบบออนไลน์ในชื่อ zbMATH
• การเปลี่ยนผ่านสู่ Open Access: ฉบับพิมพ์ถูกยกเลิกในปี 2013 และตั้งแต่มกราคม 2021 เป็นต้นมา ฐานข้อมูลทั้งหมดได้เปิดให้เข้าถึงได้ฟรีภายใต้ชื่อ zbMATH Open

Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik

ก่อนหน้าการเกิดขึ้นของ Zentralblatt มีวารสารชื่อ Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik (Yearbook on the Progress of Mathematics) ซึ่งเป็นวารสารรวบรวมบทคัดย่อทางคณิตศาสตร์ที่ครอบคลุมที่สุดเป็นแห่งแรกของโลก เริ่มดำเนินการในปี 1868 โดย Carl Ohrtmann และ Felix Müller

วารสารนี้รวบรวมข้อมูลสิ่งพิมพ์สำคัญทางคณิตศาสตร์ตั้งแต่ปี 1868 ถึง 1942 โดยมีนักคณิตศาสตร์ผู้ทรงอิทธิพลอย่าง Emmy Noether และ Sophus Lie ร่วมเขียนบทคัดย่อ อย่างไรก็ตาม เนื่องจากเน้นความสมบูรณ์ของข้อมูลเป็นหลัก ทำให้การตีพิมพ์ล่าช้าและสูญเสียความทันสมัยเมื่อเทียบกับ Zentralblatt ที่เน้นความรวดเร็วในการเผยแพร่ ข้อมูลจาก Jahrbuch กว่า 200,000 รายการได้ถูกนำมารวมเข้ากับฐานข้อมูลของ zbMATH ในปี 2003

การให้บริการและลักษณะการทำงาน

zbMATH Open ให้บริการบทวิจารณ์ (Reviews) ซึ่งเป็นสรุปเนื้อหาโดยสังเขปของบทความวิชาการ, เอกสารการประชุม, หนังสือ และสิ่งพิมพ์อื่น ๆ ทางคณิตศาสตร์ โดยมีลักษณะเด่นดังนี้:

• ผู้เขียนบทวิจารณ์: เป็นอาสาสมัครที่ได้รับเชิญจากบรรณาธิการ โดยพิจารณาจากผลงานตีพิมพ์หรือการแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญท่านอื่น
• ภาษา: บทวิจารณ์ส่วนใหญ่เขียนเป็นภาษาอังกฤษ และมีบางส่วนเป็นภาษาเยอรมันและฝรั่งเศส
• ขอบเขต: ตรวจสอบวารสารและสิ่งพิมพ์ต่อเนื่องมากกว่า 2,300 ฉบับทั่วโลก
• การเข้าถึง: ตั้งแต่ปี 2021 ผู้ใช้สามารถเข้าถึงฐานข้อมูลทั้งหมดได้ฟรีโดยไม่ต้องสมัครสมาชิก ซึ่งต่างจากในอดีตที่จำกัดการเข้าถึงข้อมูล

รางวัลและความสำเร็จ

ในปี 2024 zbMATH Open ได้รับรางวัล Demailly Prize for Open Science ซึ่งเป็นการเชิดชูเกียรติในฐานะผู้สนับสนุนการเข้าถึงข้อมูลทางวิทยาศาสตร์แบบเปิด เพื่อประโยชน์ต่อชุมชนวิชาการทั่วโลก