อินเทอร์เฟซผู้ใช้แบบซูม

อินเทอร์เฟซผู้ใช้แบบซูม (Zooming User Interface หรือ ZUI) คือรูปแบบหนึ่งของอินเทอร์เฟซผู้ใช้แบบกราฟิก (Graphical User Interface - GUI) ที่อนุญาตให้ผู้ใช้ปรับเปลี่ยนมาตราส่วนของพื้นที่ที่กำลังรับชม เพื่อดูรายละเอียดที่มากขึ้นหรือน้อยลง รวมถึงใช้ในการเรียกดูเอกสารต่าง ๆ โดยข้อมูลจะถูกจัดวางโดยตรงบนพื้นที่ทำงานเสมือนที่มีขนาดไม่จำกัด (Infinite Virtual Desktop) ซึ่งมักสร้างขึ้นด้วยกราฟิกแบบเวกเตอร์ แทนที่จะจัดเก็บข้อมูลไว้ในหน้าต่าง (Windows) แยกจากกัน ผู้ใช้สามารถเลื่อน (Pan) ไปตามพื้นผิวเสมือนในสองมิติและซูมเข้าไปยังวัตถุที่สนใจได้

ตัวอย่างเช่น เมื่อผู้ใช้ซูมเข้าไปในวัตถุที่เป็นข้อความ วัตถุนั้นอาจปรากฏเป็นเพียงจุดเล็ก ๆ ในตอนแรก จากนั้นเปลี่ยนเป็นรูปภาพตัวอย่าง (Thumbnail) ของหน้ากระดาษ ตามด้วยหน้ากระดาษขนาดเต็ม และสุดท้ายเป็นมุมมองที่ขยายรายละเอียดของหน้ากระดาษนั้น ๆ

แนวคิดและลักษณะเด่น

ZUI ใช้การซูมเป็นอุปมานิทัศน์ (Metaphor) หลักในการนำทางผ่านข้อมูลที่มีการเชื่อมโยงแบบไฮเปอร์ลิงก์หรือข้อมูลหลายมิติ วัตถุที่อยู่ภายในหน้าที่ถูกซูมสามารถถูกซูมซ้ำได้อีก เพื่อเปิดเผยรายละเอียดที่ลึกขึ้น ทำให้เกิดการซ้อนทับกันแบบเรียกซ้ำ (Recursive Nesting) และสามารถซูมได้ในระดับที่ไม่จำกัด

นักวิจัยหลายท่านระบุว่า ZUI เป็นกระบวนทัศน์แบบ Post-WIMP (Post-Windows, Icons, Menus, Pointer) ซึ่งอาจเป็นตัวสืบทอดของ GUI แบบหน้าต่างดั้งเดิม

ประวัติและการพัฒนา

จุดเริ่มต้นของแนวคิดการซูมปรากฏในปี 1962 เมื่อ Ivan Sutherland นำเสนอโปรแกรม Sketchpad ซึ่งเป็นโปรแกรมแรกที่สามารถซูมผ่านและสร้างโครงสร้างกราฟิกที่มีข้อจำกัดและการสร้างอินสแตนซ์บนจอ CRT

ต่อมาในทศวรรษ 1970 กลุ่ม Architecture Machine Group ที่ MIT ได้พัฒนาอินเทอร์เฟซที่ทั่วไปมากขึ้น โดยใช้การติดตามด้วยมือ (Hand tracking), หน้าจอสัมผัส, จอยสติ๊ก และการควบคุมด้วยเสียง เพื่อจัดการกับระนาบไม่จำกัดของโครงการ เอกสาร รายชื่อติดต่อ วิดีโอ และโปรแกรมโต้ตอบ ซึ่งหนึ่งในโครงการนี้มีชื่อว่า Spatial Dataland

นอกจากนี้ Smalltalk ที่ Xerox PARC ในยุค 70 ยังใช้อินเทอร์เฟซแบบเดสก์ท็อปไม่จำกัด ซึ่งผู้ใช้สามารถซูมจากมุมมองแบบ Bird's-eye view เข้าไปยังหน้าต่างการตั้งค่าโครงการขนาดเล็กได้

โครงการสำคัญและซอฟต์แวร์

• Pad++: โครงการระยะยาวที่เริ่มโดย Ken Perlin, Jim Hollan และ Ben Bederson ที่มหาวิทยาลัยนิวยอร์ก และพัฒนาต่อที่มหาวิทยาลัยนิวเม็กซิโก
• Jazz, Piccolo และ Piccolo2D: พัฒนาโดย Bederson ที่มหาวิทยาลัยแมริแลนด์ โดย Piccolo2D เขียนด้วยภาษา Java และ C#
• Prezi: เครื่องมือนำเสนอผลงานบนเว็บที่เปิดตัวในปี 2009 ซึ่งใช้ผืนผ้าใบ (Canvas) แบบซูมได้เพียงผืนเดียว แทนที่จะใช้สไลด์แบบดั้งเดิม Prezi เป็น ZUI รายแรกที่ได้รับการยอมรับในวงกว้าง โดยมีผู้ใช้มากกว่า 50 ล้านคนในปี 2014
• Apple iOS: ใช้รูปแบบ ZUI ในลักษณะเฉพาะ เช่น การซูมจากหน้าจอหลักเข้าไปยังโฟลเดอร์และแอปพลิเคชัน รวมถึงการซูมในแอปรูปภาพ (Photos) และปฏิทิน (Calendar) เพื่อเปลี่ยนมุมมองจากรายวัน รายเดือน ไปจนถึงรายปี

ประเภทของการซูม

อินเทอร์เฟซแบบซูมมีการนำพฤติกรรมการซูมมาใช้ในหลายรูปแบบ ดังนี้:

1. การซูมเชิงเรขาคณิต (Geometric Zooming)

เป็นการปรับขนาดของวัตถุตามสัดส่วนของระดับการซูมโดยตรง เป็นวิธีที่พบได้บ่อยที่สุดใน ZUI โดยวัตถุจะขยายใหญ่ขึ้นหรือเล็กลงตามการซูมของผู้ใช้โดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงรายละเอียดภายใน

2. การซูมเชิงความหมาย (Semantic Zooming)

เป็นการเปลี่ยนการนำเสนอของวัตถุตามระดับมาตราส่วน แทนที่จะเป็นเพียงการปรับขนาด เช่น ในปฏิทินแบบหลายมาตราส่วน เมื่อซูมออก วัตถุอาจแสดงผลเป็นเพียงจุดสี แต่เมื่อซูมเข้า วัตถุจะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นไอคอน และกลายเป็นรายละเอียดของกิจกรรมในที่สุด