เมืองอเล็กซานเดรียในคอเคซัส ศูนย์กลางกรีกโบราณในอัฟกานิสถาน

เมืองอเล็กซานเดรียในคอเคซัส (ภาษากรีกโบราณ: Ἀλεξάνδρεια Alexándreia) หรือที่รู้จักในชื่อยุคกลางว่า คาปิซา (Kapisa) และในปัจจุบันคือเมือง บากราม (Bagram) ในประเทศอัฟกานิสถาน เป็นหนึ่งในเมืองอาณานิคมหลายแห่งที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชทรงสถาปนาขึ้น โดยตั้งอยู่บริเวณจุดเชื่อมต่อสำคัญของการคมนาคมบริเวณเชิงเขาทางตอนใต้ของเทือกเขาฮินดูกูช ในดินแดนที่เรียกว่าปาโรปามิซาเด (Paropamisadae)

ในสมัยคลาสสิก เทือกเขาฮินดูกูชถูกเรียกว่า "คอเคซัส" หรือเรียกให้ชัดเจนว่า "คอเคซัส อินดิคัส" (Caucasus Indicus) เพื่อให้สอดคล้องกับเทือกเขาคอเคซัสทางตะวันตกที่กั้นระหว่างยุโรปและเอเชีย ซึ่งเป็นที่มาของชื่อเมืองแห่งนี้

การสถาปนาโดยพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช

พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชทรงสถาปนาเมืองนี้ขึ้นในเดือนมีนาคม ปี 329 ก่อนคริสตกาล โดยทรงให้ประชากรชาวมาซิโดเนีย 7,000 คน ทหารรับจ้าง 3,000 คน และชาวพื้นเมืองอีกจำนวนมากเข้ามาตั้งถิ่นฐาน (ตามบันทึกของ Curtius) หรือบางแหล่งระบุว่าเป็นชาวพื้นเมือง 7,000 คน และผู้ติดตามที่ไม่ใช่ทหาร 3,000 คน พร้อมทหารรับจ้างชาวกรีก (ตามบันทึกของ Diodorus)

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงสร้างป้อมปราการขึ้นในบริเวณที่ปัจจุบันคือบากราม ซึ่งเป็นการสร้างทับหรือแทนที่ป้อมปราการเดิมที่พระเจ้าไซรัสมหาราชแห่งเปอร์เซียเคยสร้างไว้เมื่อประมาณ 500 ปีก่อนคริสตกาล ดังนั้น เมืองอเล็กซานเดรียแห่งนี้จึงเป็นการสร้างเมืองขึ้นใหม่บนรากฐานของนิคมอาเคเมนิดที่ชื่อว่าคาปิซา ทั้งนี้ หลักฐานจากเหรียญกษาปณ์ของกษัตริย์ยูคราทิเดส (Eucratides) แห่งอาณาจักรกรีก-แบกเตรีย บ่งชี้ว่าเทพเจ้าประจำเมืองน่าจะเป็นเทพซุส (Zeus)

บทบาทในฐานะเมืองหลวงของอาณาจักรกรีก-อินเดีย

เมืองอเล็กซานเดรียในคอเคซัสมีความสำคัญอย่างยิ่งในฐานะหนึ่งในเมืองหลวงของกษัตริย์แห่ง อาณาจักรกรีก-อินเดีย (Indo-Greek Kingdom) ระหว่าง 180 ปีก่อนคริสตกาล ถึง ค.ศ. 10 โดยเฉพาะในรัชสมัยของกษัตริย์เฮอร์ไมอัส (Hermaeus) ซึ่งมีความผูกพันกับเมืองนี้เป็นพิเศษ

ในรัชสมัยของพระเจ้าเมนันเดอร์ที่ 1 (Menander I) มีบันทึกว่าเมืองนี้มีชุมชนชาวพุทธที่รุ่งเรืองและนำโดยพระสงฆ์ชาวกรีก ในมหากาพย์ มหาวงศ์ (Mahāvaṃsa) ของศรีลังกา ได้กล่าวถึงพระมหาสังฆรักขิตะ (Mahadhammarakkhita) พระสงฆ์ชาวกรีก (ในภาษาบาลีเรียกว่า โยนก หรือ Ionian) ซึ่งเดินทางมาจาก "อลาซันดรา" (Alasandra) ซึ่งเชื่อกันว่าคือเมืองอเล็กซานเดรียในคอเคซัส พร้อมด้วยพระสงฆ์อีก 30,000 รูป เพื่อเข้าร่วมพิธีสถาปนามหาธูปที่เมืองอนุราธปุระในศรีลังกา

หลักฐานทางโบราณคดี

การค้นพบทางโบราณคดีที่สำคัญเริ่มต้นจาก ชาร์ลส์ แมสสัน (Charles Masson) ในช่วงปี ค.ศ. 1800–1853 ซึ่งพบเหรียญกษาปณ์ แหวน ตราประทับ และวัตถุขนาดเล็กอื่นๆ ต่อมาในทศวรรษ 1930 โรมัน กีร์ชมัน (Roman Ghirshman) ได้ทำการขุดค้นบริเวณใกล้เมืองบากราม และพบวัตถุโบราณจำนวนมาก เช่น เครื่องแก้วจากอียิปต์และซีเรีย รูปหล่อสำริด ชาม และงาช้างบากราม (Begram ivories) ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าการพิชิตของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ได้เปิดเส้นทางการค้าที่นำเข้าสินค้าจากโลกตะวันตกเข้าสู่ดินแดนอินเดีย

ปัจจุบัน ซากเมืองมีลักษณะเป็นเนินดินรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาด 500 x 200 เมตร และมีป้อมปราการรูปวงกลมตั้งอยู่ห่างออกไปทางตะวันออกเฉียงเหนือของฐานทัพอากาศบากรามประมาณ 3 กิโลเมตร อย่างไรก็ตาม เนินดินดังกล่าวได้รับความเสียหายบางส่วนจากการยิงปืนใหญ่ในช่วงสงครามอัฟกานิสถานในศตวรรษที่ 21

วัตถุโบราณที่ค้นพบในบากราม

การขุดค้นทางโบราณคดีได้เผยให้เห็นถึงอิทธิพลทางศิลปะที่หลากหลาย ซึ่งปรากฏในวัตถุโบราณดังนี้:

• เหรียญและเหรียญที่ระลึก: พบเหรียญที่ระลึก (Medallion) แสดงภาพชายหนุ่มสวมเสื้อคลุม achlamys และภาพทหารกรีกสวมหมวกเกราะแบบโครินเธียน (Corinthian helmet) จากช่วงศตวรรษที่ 1
• รูปหล่อสำริด: พบรูปหล่อสำริดของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช และรูปหล่อสำริดของเทพฮาร์โปคราตีส (Harpocrates) จากช่วงศตวรรษที่ 1-2
• ประติมากรรม: พบรูปสลักเทพีอโฟรไดที (Aphrodite) ทำจากปูนปลาสเตอร์ ซึ่งปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติอัฟกานิสถาน