กลุ่มอาการพหุต่อมไร้ท่อ autoimmune type 1 (APS-1) สาเหตุและอาการ

กลุ่มอาการพหุต่อมไร้ท่อ autoimmune type 1 (Autoimmune Polyendocrine Syndrome type 1 หรือ APS-1) หรือที่รู้จักกันในชื่อ Whitaker syndrome เป็นโรคทางพันธุกรรมที่ส่งผลให้เกิดความผิดปกติของต่อมไร้ท่อหลายแห่งเนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายโจมตีต่อมไร้ท่อเหล่านั้นเอง

อาการและสัญญาณเตือน

APS-1 มักจะแสดงอาการรุนแรงและปรากฏให้เห็นตั้งแต่ช่วงต้นของชีวิต โดยปกติจะเริ่มมีอาการในช่วงอายุประมาณ 3.5 ปี อาการที่พบบ่อยที่สุด ได้แก่:

• ภาวะเชื้อราแคนดิดาที่ผิวหนังและเยื่อบุ (Chronic mucocutaneous candidiasis): การติดเชื้อราที่ผิวหนัง เล็บ และเยื่อบุช่องปากหรืออวัยวะเพศอย่างเรื้อรัง
• ภาวะพร่องฮอร์โมนพาราไธรอยด์ (Hypoparathyroidism): ส่งผลให้ระดับแคลเซียมในเลือดต่ำ
• โรคแอดดิสัน (Addison's disease): ความผิดปกติของต่อมหมวกไต ซึ่งทำให้ร่างกายขาดฮอร์โมนคอร์ติซอลและอัลโดสเตอโรน
• โรคผิวหนังและเล็บผิดปกติ (Ectodermal dystrophy): ความผิดปกติของผิวหนัง เคลือบฟัน และเล็บ

นอกจากนี้ APS-1 อาจทำให้เกิดอาการอื่นๆ ได้แก่:

• ตับอักเสบจากภูมิคุ้มกัน (Autoimmune hepatitis)
• ภาวะพร่องฮอร์โมนเพศ (Hypogonadism)
• โรคด่างขาว (Vitiligo)
• ผมร่วง (Alopecia)
• การดูดซึมสารอาหารผิดปกติ (Malabsorption)
• ภาวะโลหิตจางชนิด Pernicious anemia
• ต้อกระจก (Cataract)
• ภาวะสมองน้อยผิดปกติ (Cerebellar ataxia)

สาเหตุของโรค

APS-1 เกิดจากการกลายพันธุ์ของยีน AIRE (autoimmune regulator) ซึ่งตั้งอยู่บนโครโมโซมคู่ที่ 21 (ตำแหน่ง 21q22.3) ยีน AIRE มีหน้าที่สร้างโปรตีนที่ช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันสามารถแยกแยะระหว่างเซลล์ของร่างกายตนเองและสิ่งแปลกปลอมได้ (Immune tolerance)

โรคนี้ถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบ autosomal recessive (ยีนด้อย) ซึ่งหมายความว่าผู้ป่วยต้องได้รับยีนที่ผิดปกติจากทั้งพ่อและแม่

การกลายพันธุ์ของยีน AIRE มีความแตกต่างกันไปตามภูมิภาคทางภูมิศาสตร์ เช่น ในซาร์ดิเนียพบบ่อยในรูปแบบ R139X และในฟินแลนด์พบบ่อยในรูปแบบ R257 ในขณะที่ในนอร์เวย์ อังกฤษ และอเมริกาเหนือ มักพบการขาดหายไปของเบส 13 คู่ในยีน AIRE

กลไกการเกิดโรค

APS-1 เกิดจากปัญหาเรื่องความอดทนของระบบภูมิคุ้มกัน (Immune tolerance) ทำให้ร่างกายสร้างแอนติบอดีโจมตีอวัยวะต่อมไร้ท่อและเนื้อเยื่อต่างๆ โดยอาจมีการตอบสนองที่ผิดปกติกับอินเทอร์เฟอรอนโอเมก้า (Interferon omega) และอินเทอร์เฟอรอนอัลฟา (Interferon alpha) รวมถึงอินเทอร์ลูคิน 22 (Interleukin 22)

ความผิดปกตินี้ส่งผลให้เกิดความเสียหายต่ออวัยวะต่อมไร้ท่อ เช่น ภาวะแคลเซียมในเลือดสูง (Hypercalcaemia) และภาวะแคลเซียมเกาะที่ไต (Nephrocalcinosis) เนื่องจากการขาดแคลซิโทนินจากต่อมไทรอยด์ รวมถึงปัญหาที่ต่อมใต้สมอง เช่น การขาดฮอร์โมนการเจริญเติบโต (Growth hormone deficiency)

การวินิจฉัย

การวินิจฉัย APS-1 อาศัยการทดสอบหลายอย่างร่วมกัน ได้แก่:

• การส่องกล้อง (Endoscopy)
• การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT scan)
• การตัดชิ้นเนื้อไปตรวจ (Biopsy) และการตรวจทางพยาธิวิทยา
• การตรวจคัดกรองแอนติบอดีต่อต้านต่อมไร้ท่อในซีรั่ม (Serum endocrine autoantibody screening)

การรักษา

การรักษา APS-1 จะเน้นไปที่การรักษาตามอาการที่ผู้ป่วยแต่ละรายแสดงออกมา ซึ่งประกอบด้วย:

• การบำบัดด้วยฮอร์โมน (Hormone therapy): เพื่อทดแทนฮอร์โมนที่ขาดหายไปจากต่อมไร้ท่อที่ถูกทำลาย
• การรักษาด้วยยาต้านเชื้อราแบบเป็นระบบ (Systemic antifungal treatments): เพื่อจัดการกับการติดเชื้อราแคนดิดา
• การใช้ยากดภูมิคุ้มกัน (Immunosuppression): เพื่อลดการโจมตีของระบบภูมิคุ้มกันต่อร่างกายตนเอง

ในปัจจุบันมีการศึกษาวิจัยยา ruxolitinib ซึ่งเป็นตัวยับยั้ง JAK-STAT ที่อาจช่วยปรับสมดุลของอินเทอร์เฟอรอนแกมมา (Interferon-gamma) เพื่อใช้ในการรักษา APS-1

ประวัติของโรค

APS-1 อาจเป็นที่รู้จักในชื่ออื่นๆ เช่น autoimmunity endocrinopathy candidiasis ectodermal dystrophy / dysplasia (APECED) หรือ กลุ่มอาการแคนดิดา-ภาวะพร่องพาราไธรอยด์-โรคแอดดิสัน