จารึกบูกุต ร่องรอยอารยธรรมตุรกีโบราณในมองโกเลีย

จารึกบูกุต (Bugut Inscription) เป็นจารึกหลายภาษาที่ถูกค้นพบในเขต Ikh-Tamir ของจังหวัด Arkhangai ประเทศมองโกเลีย จารึกนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในทางประวัติศาสตร์และภาษาศาสตร์ เนื่องจากเป็นหลักฐานสำคัญที่เชื่อมโยงอาณาจักรตุรกีโบราณ ภาษาโซกเดียน และภาษาโปรโต-มองโกเลียเข้าด้วยกัน โดยจารึกนี้ถูกระบุวันที่ว่าสร้างขึ้นในปี ค.ศ. 584 เพื่ออุทิศให้แก่ Taspar Khagan (ครองราชย์ ค.ศ. 572–581) ขากันลำดับที่ 4 ของอาณาจักรตุรกีโบราณ (Turkic Khaganate)

ประวัติการค้นพบและการวิจัย

จารึกนี้ถูกค้นพบในปี ค.ศ. 1956 โดยนักโบราณคดีชาวมองโกเลีย Ts. Dorzhsuren บนฝั่งตะวันตกของแม่น้ำ Bayantsagaan ซึ่งเป็นสาขาของแม่น้ำ Northern Tamir ในตอนแรก จารึกนี้ถูกย้ายไปยังพิพิธภัณฑ์ภูมิภาค Arkhangai และมีการสันนิษฐานในเบื้องต้นว่าเขียนด้วยภาษาอุยฆูร์ (Uyghur) แต่ต่อมาในปี ค.ศ. 1969-1970 นักวิชาการชาวโซเวียตได้ระบุว่าจารึกส่วนใหญ่เขียนด้วยภาษาโซกเดียน (Sogdian) และอักษรโซกเดียน

ในช่วงทศวรรษ 1970 และ 1990 มีการศึกษาร่วมกันระหว่างนักวิจัยชาวตุรกี โซเวียต และมองโกเลีย และต่อมาในปี ค.ศ. 2014 Dieter Maue และ A. Vovin ได้ระบุว่าข้อความในส่วนที่เขียนด้วยอักษรพราหมี (Brahmi) เป็นภาษาโปรโต-มองโกเลีย (Early stage of Mongolian) ซึ่งเป็นการค้นพบที่พลิกโฉมความเข้าใจเกี่ยวกับภาษาในภูมิภาคนี้

บริบททางประวัติศาสตร์

ในขณะที่จารึกนี้ถูกสร้างขึ้น อาณาจักรตุรกีโบราณ (First Turkic Khaganate) มีอำนาจครอบคลุมตั้งแต่แมนจูเรียไปจนถึงทะเลดำ และควบคุมเส้นทางสายไหม (Silk Road) โดยมีศูนย์กลางอำนาจอยู่ในมองโกเลียตอนกลาง

อาณาจักรตุรกีโบราณได้เข้าแทนที่อาณาจักรโรวรัน (Rouran Khaganate) ในปี ค.ศ. 552 และได้ร่วมมือกับจักรวรรดิซาซานิด (Sasanian Empire) ของเปอร์เซียเพื่อเอาชนะชาวเฮฟทาไลต์ (Hephthalites) ในปี ค.ศ. 560

การใช้ภาษาโซกเดียนในจารึกสะท้อนถึงบทบาทสำคัญของชาวโซกเดียน (ชาวอิหร่านตะวันออก) ในฐานะพ่อค้าและผู้ประสานงานบนเส้นทางสายไหม ในขณะที่ข้อความภาษาโปรโต-มองโกเลียสะท้อนถึงอิทธิพลของอาณาจักรโรวรันที่เคยรุ่งเรืองมาก่อน

ลักษณะทางกายภาพและสัญลักษณ์

• รูปทรง: เป็นแท่งหิน (Stele) สูง 198 ซม. ตั้งอยู่บนฐานรูปเต่า สูง 47 ซม.
• ตำแหน่งข้อความ: ด้านหน้า ด้านขวา และด้านซ้าย เขียนด้วยภาษาโซกเดียน อักษรโซกเดียน ส่วนด้านหลังเขียนด้วยอักษรพราหมี (Brahmi)
• สัญลักษณ์: มีรูปหมาป่าที่ด้านบนของแท่งหิน ซึ่งสะท้อนถึงความเชื่อเรื่องต้นกำเนิดของชาวตุรกีและชาวมองโกเลียที่เชื่อว่าสืบเชื้อสายมาจากหมาป่า
• อิทธิพลจีน: การวางแนวข้อความในแนวตั้งและการใช้ฐานรูปเต่าเป็นอิทธิพลที่ได้รับมาจากวัฒนธรรมจีน