เภสัชกรรมเชิงประจักษ์ในประเทศกำลังพัฒนา

เภสัชกรรมเชิงประจักษ์ (Evidence-based Pharmacy) ในประเทศกำลังพัฒนา มุ่งเน้นไปที่การประยุกต์ใช้หลักฐานทางวิทยาศาสตร์และข้อมูลเชิงประจักษ์เพื่อปรับปรุงการเข้าถึงยา การกระจายยา และการใช้ยาอย่างสมเหตุผล (Rational Drug Use) เพื่อให้ประชากรได้รับยาที่มีประสิทธิภาพ ปลอดภัย และมีราคาที่เหมาะสม

นโยบายยาแห่งชาติและการจัดการยา

หลายประเทศกำลังพัฒนาได้จัดทำนโยบายยาแห่งชาติ (National Drug Policies) ตามคำแนะนำขององค์การอนามัยโลก (WHO) เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์หลัก ดังนี้:

• การสร้างความมั่นใจในการเข้าถึงยา: จัดหายาให้เพียงพอต่อความต้องการของประชากรและปรับปรุงระบบการกระจายยาให้ครอบคลุมทุกพื้นที่
• การควบคุมคุณภาพและประสิทธิภาพ: ตรวจสอบให้ยามีคุณภาพ มีความปลอดภัย และมีประสิทธิผลในการรักษา
• การป้องกันการใช้ยาในทางที่ผิด: ปกป้องสาธารณชนจากการใช้ยาที่ผิดวัตถุประสงค์หรือการใช้ยาเกินความจำเป็น
• การพึ่งพาตนเอง: พัฒนาศักยภาพทางเภสัชกรรมภายในประเทศเพื่อลดการนำเข้าและส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจ

ตัวอย่างการดำเนินงานในประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งมีการกำหนดนโยบายยาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 ได้มีการนำมาตรการต่างๆ มาใช้ เช่น การจัดทำรายการยาหลักแห่งชาติ (National List of Essential Drugs) ที่มีการปรับปรุงอย่างสม่ำเสมอ การกำหนดให้ใช้ชื่อสามัญทางยา (Generic names) ในการสั่งยาในสถาบันภาครัฐ และการจัดตั้งคณะกรรมการเภสัชกรรมและการบำบัด (Pharmacy and Therapeutics Committees) ในโรงพยาบาลทุกแห่ง

การส่งเสริมการสั่งใช้ยาอย่างสมเหตุผล

ความท้าทายสำคัญในประเทศกำลังพัฒนาคือการส่งเสริมให้บุคลากรทางการแพทย์สั่งใช้ยาอย่างสมเหตุผล โดยองค์การอนามัยโลกได้นำเสนอแนวทางในคู่มือ A Guide to Good Prescribing ซึ่งประกอบด้วยขั้นตอนดังนี้:

1. กำหนดปัญหาของผู้ป่วยให้ชัดเจน
2. ระบุวัตถุประสงค์ของการรักษา
3. ตรวจสอบว่ายาที่เลือกเหมาะสมกับผู้ป่วยรายนั้นหรือไม่
4. เริ่มการรักษา
5. ให้ข้อมูล คำแนะนำ และคำเตือนแก่ผู้ป่วย
6. ติดตามผลการรักษาหรือยุติการรักษาเมื่อบรรลุเป้าหมาย

แนวทางนี้เน้นการใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์จากผลการทดลองทางคลินิกที่ควบคุมได้ (Controlled Clinical Trials) เพื่อประเมินประสิทธิภาพและความปลอดภัย โดยสนับสนุนให้เลือกยาที่มีการศึกษาอย่างถี่ถ้วน มีคุณสมบัติทางเภสัชจลนศาสตร์ที่ดี และผลิตได้ภายในประเทศ เพื่อลดต้นทุนและหลีกเลี่ยงการใช้ยาผสม (Combination drugs) ที่ไม่มีข้อบ่งชี้ชัดเจน

ปัญหาการใช้ยาฉีดเกินความจำเป็น

ในบางพื้นที่ยังพบปัญหาการใช้ยาฉีดอย่างไม่เหมาะสม เช่น ผลการศึกษาในอินโดนีเซียพบว่าเด็กทารกและเด็กเล็กเกือบ 50% และผู้ป่วยอายุ 5 ปีขึ้นไปถึง 75% ที่เข้ารับบริการในศูนย์สุขภาพของรัฐได้รับยาฉีด ซึ่งมักเป็นการใช้ในโรคผิวหนัง ปัญหาทางกล้ามเนื้อและกระดูก หรือการขาดสารอาหาร นอกจากนี้ ยาฉีดมักถูกบริหารโดยบุคลากรที่ขาดการฝึกอบรม เช่น ผู้ขายยาที่ไม่มีความรู้เรื่องเทคนิคปลอดเชื้อ (Aseptic techniques)

บทบาทขององค์กรระหว่างประเทศและอุตสาหกรรมยา

เครือข่ายระหว่างประเทศเพื่อการใช้ยาอย่างสมเหตุผล (International Network for the Rational Use of Drugs - INRUD) ซึ่งก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2532 มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมการใช้ยาอย่างสมเหตุผลผ่านโปรแกรมการฝึกอบรมและการวิจัยเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ยาในประเทศสมาชิก

อย่างไรก็ตาม อิทธิพลของอุตสาหกรรมยาเป็นปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อการสั่งใช้ยา โดยเฉพาะการใช้ระบบแรงจูงใจ (Incentives) สำหรับแพทย์และเภสัชกร เช่น ของขวัญหรือการเชิญเข้าร่วมการประชุมวิชาการ เพื่อกระตุ้นให้สั่งใช้ยาบางยี่ห้อหรือยาตัวใหม่ที่มีราคาสูง ซึ่งอาจไม่สอดคล้องกับรายการยาหลักแห่งชาติหรือหลักการสั่งใช้ยาอย่างสมเหตุผล