สมมติฐานการแพร่กระจายของภาษาตามการเกษตร การเชื่อมโยงระหว่างอาหารและคำพูด

สมมติฐานการแพร่กระจายของภาษาตามการเกษตร คือแนวคิดที่เสนอว่าตระกูลภาษาขนาดใหญ่หลายตระกูลในโลกนี้แพร่กระจายออกไปพร้อมกับการขยายตัวของการทำเกษตรกรรมในยุคก่อนประวัติศาสตร์ สมมติฐานนี้ถูกนำเสนอโดยนักโบราณคดี Peter Bellwood และ Colin Renfrew ซึ่งแม้จะได้รับการยอมรับในบางส่วน แต่ยังคงเป็นหัวข้อที่มีการถกเถียงกันอย่างกว้างขวางในหมู่นักโบราณคดี นักภาษาศาสตร์ และนักพันธุศาสตร์

กลไกการทำงานของสมมติฐาน

สมมติฐานนี้เชื่อมโยงการแพร่กระจายของเกษตรกรรมเข้ากับการแพร่กระจายของภาษา โดยมีหลักการว่า เมื่อสังคมหนึ่งเริ่มเปลี่ยนจากการล่าสัตว์และเก็บของป่ามาเป็นการทำเกษตรกรรมเป็นหลัก สังคมนั้นจะสามารถรองรับประชากรได้หนาแน่นกว่าสังคมเร่ร่อนรอบข้าง ส่งผลให้ประชากรกลุ่มนี้ขยายตัวและเคลื่อนย้ายเข้าไปแทนที่หรือผสมผสานกับกลุ่มคนดั้งเดิมที่พูดภาษาอื่น

เมื่อเวลาผ่านไป ภาษาของสังคมเกษตรกรจะกลายเป็นภาษาหลัก และเมื่อกลุ่มคนเหล่านี้อพยพย้ายถิ่นฐาน ภาษาดั้งเดิมจะวิวัฒนาการกลายเป็นภาษาที่แตกต่างกันแต่ยังคงมีความสัมพันธ์กัน จนเกิดเป็นตระกูลภาษาขนาดใหญ่ที่ครอบคลุมพื้นที่กว้างขวางทั่วโลก

ตัวอย่างการประยุกต์ใช้สมมติฐาน

ตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน (Indo-European)

สมมติฐานอนาโตเลีย (Anatolian hypothesis) เสนอว่าชาวโปรโต-อินโด-ยูโรเปียนอาศัยอยู่ในอนาโตเลียในช่วงยุคหินใหม่ และการแพร่กระจายของภาษาเกิดขึ้นพร้อมกับการปฏิวัติเกษตรกรรมในช่วง 7,000-6,000 ปีก่อนคริสตกาล โดยแพร่กระจายจากเอเชียไมเนอร์เข้าสู่ยุโรปอย่างสันติ อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันมีหลักฐานที่สนับสนุนสมมติฐานเคอร์แกน (Kurgan hypothesis) มากกว่า

การขยายตัวของชาวบันตู (Bantu Expansion)

ภาษาบันตูสืบเชื้อสายมาจากภาษาโปรโต-บันตู ซึ่งเชื่อว่าพูดกันในบริเวณที่ปัจจุบันคือประเทศแคเมอรูนในแอฟริกากลาง เมื่อประมาณ 2,500-3,000 ปีก่อน (หรือบางแหล่งระบุว่า 5,000 ปีก่อน) ผู้พูดภาษาโปรโต-บันตูได้อพยพไปทางตะวันออกและใต้ พร้อมกับนำการเกษตรติดตัวไปด้วย ทำให้ภาษาบันตูครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของแอฟริกาใต้สะฮารา

ตระกูลภาษาแอฟโร-เอเชียติก (Afro-Asiatic)

มีสองทฤษฎีหลักเกี่ยวกับต้นกำเนิดของภาษาโปรโต-แอฟโร-เอเชียติก คือ ทฤษฎีเลแวนต์ (Levant theory) และทฤษฎีทวีปแอฟริกา (African continental theory) โดยทฤษฎีเลแวนต์เสนอว่าภาษาแพร่กระจายเข้าสู่แอฟริกาพร้อมกับการแพร่กระจายของการเกษตรจากตะวันออกกลาง

ตระกูลภาษาอื่นๆ

• Nostratic: Bomhard (2008) เสนอว่าภาษาโปรโต-นอสตราติกแยกตัวออกในช่วงการปฏิวัติเกษตรกรรมในเลแวนต์เมื่อ 8,000 ปีก่อนคริสตกาล และแพร่กระจายไปยังคอเคซัส, แอฟริกา, ที่ราบสูงอิหร่าน และเอเชียกลาง
• Elamo-Dravidian: มักถูกเชื่อมโยงกับการแพร่กระจายของการเกษตรจากเลแวนต์ไปยังอารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุ
• Transeurasian: แบบจำลองของ Martine Robbeets เสนอว่าภาษาโปรโต-ทรานส์ยูเรเชียนพูดกันในวัฒนธรรม Xinglongwa ในลุ่มแม่น้ำเหลียวตะวันตกช่วง 6,000 ปีก่อนคริสตกาล และแพร่กระจายไปพร้อมกับการปลูกข้าวฟ่าง
• Japonic: เชื่อกันว่าภาษาญี่ปุ่นถูกนำมาจากคาบสมุทรเกาหลีโดยชาว Yayoi ผู้ปลูกข้าวนาปรังในช่วง 700-300 ปีก่อนคริสตกาล