เลเวอเรจทางการเงิน กลไกการเพิ่มผลตอบแทนและความเสี่ยง

ในทางด้านการเงิน เลเวอเรจ (Leverage) หรือที่บางครั้งเรียกว่า Gearing คือเทคนิคการใช้เงินกู้ยืมหรือตราสารหนี้เพื่อนำมาลงทุนในสินทรัพย์ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มอำนาจในการลงทุนให้สูงกว่าเงินทุนที่มีอยู่จริง ซึ่งจะช่วยขยายผลตอบแทนที่ได้รับหากการลงทุนนั้นประสบความสำเร็จ แต่ในขณะเดียวกันก็เพิ่มความเสี่ยงในการขาดทุนอย่างรุนแรงหากการลงทุนล้มเหลว

หลักการทำงานของเลเวอเรจ

แนวคิดของเลเวอเรจทางการเงินเปรียบได้กับคานดีดคานงัดในทางฟิสิกส์ ที่แรงเพียงเล็กน้อยสามารถยกวัตถุที่มีน้ำหนักมากได้ ในทางการเงิน การใช้เงินกู้จะช่วยเพิ่มจำนวนเงินทุนที่นำไปลงทุนได้มากขึ้น ทำให้ผู้ลงทุนสามารถถือครองสินทรัพย์ที่มีมูลค่าสูงกว่าเงินทุนส่วนตัว (Equity) ของตนเอง

หากสินทรัพย์ที่ลงทุนสร้างผลตอบแทนได้สูงกว่าอัตราดอกเบี้ยของเงินกู้ ผู้ลงทุนจะได้รับกำไรส่วนเกินนั้นทั้งหมด ซึ่งส่งผลให้ผลตอบแทนต่อส่วนของเจ้าของ (Return on Equity) เพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล อย่างไรก็ตาม หากมูลค่าสินทรัพย์ลดลงหรือผลตอบแทนต่ำกว่าดอกเบี้ย ผู้ลงทุนจะต้องรับภาระขาดทุนที่ขยายตัวขึ้น และยังคงมีหน้าที่ต้องชำระคืนเงินต้นพร้อมดอกเบี้ยให้กับผู้ให้กู้

รูปแบบการใช้เลเวอเรจในสถานการณ์ต่างๆ

เลเวอเรจสามารถเกิดขึ้นได้ในหลายรูปแบบ ทั้งในระดับบุคคล องค์กร และตลาดการเงิน ดังนี้:

• ตราสารอนุพันธ์ (Derivatives): เช่น ออปชัน (Options) และฟิวเจอร์ส (Futures) ซึ่งเป็นสัญญาที่ผู้ลงทุนวางเงินประกันเพียงบางส่วน แต่สามารถควบคุมสินทรัพย์ที่มีมูลค่าสูงกว่าได้มาก จึงถือเป็นการใช้เลเวอเรจโดยปริยาย
• การบริหารทุนของธุรกิจ: เจ้าของกิจการมักใช้เลเวอเรจโดยการกู้ยืมเงินมาเป็นส่วนหนึ่งของเงินทุนหมุนเวียนหรือลงทุนในโครงการใหม่ ยิ่งธุรกิจกู้ยืมเงินมากเท่าใด สัดส่วนของเงินทุนส่วนเจ้าของที่ต้องใช้ก็น้อยลง ทำให้กำไรหรือขาดทุนที่เกิดขึ้นถูกหารด้วยฐานทุนที่เล็กลง ส่งผลให้เปอร์เซ็นต์ผลตอบแทนต่อหุ้นสูงขึ้น
• ต้นทุนคงที่ในการดำเนินงาน: ธุรกิจที่ใช้โครงสร้างต้นทุนคงที่ (Fixed Cost) สูง เมื่อรายได้เพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย จะส่งผลให้กำไรจากการดำเนินงานเพิ่มขึ้นในอัตราที่รวดเร็วกว่ารายได้
• กองทุน hedge funds: มักใช้เลเวอเรจผ่านการกู้ยืมเงินหรือการขายชอร์ต (Short Sale) เพื่อนำเงินสดที่ได้มาลงทุนในตำแหน่งอื่นเพิ่มเติม เพื่อขยายผลกำไรจากกลยุทธ์การลงทุน

ประวัติและการกำกับดูแลเลเวอเรจในระบบธนาคาร

ในอดีตก่อนทศวรรษ 1980 การจำกัดเลเวอเรจของธนาคารมักไม่ชัดเจน โดยเน้นไปที่ ข้อกำหนดการสำรองเงินสด (Reserve Requirement) ซึ่งเป็นการกำหนดสัดส่วนเงินฝากที่ต้องถือเป็นสินทรัพย์สภาพคล่อง แต่ไม่ได้จำกัดจำนวนหนี้สินที่ธนาคารสามารถก่อได้เมื่อเทียบกับทุน

มาตรฐาน Basel I และ Basel II

เพื่อให้เกิดความมั่นคงในระบบการเงิน ผู้กำกับดูแลจึงเริ่มนำ ข้อกำหนดเงินกองทุน (Capital Requirement) มาใช้ ซึ่งเป็นการกำหนดสัดส่วนของสินทรัพย์ที่ต้องรองรับด้วยเงินทุนส่วนของเจ้าของ

• Basel I (1988): กำหนดให้ธนาคารต้องถือเงินกองทุนขั้นต่ำตามระดับความเสี่ยงของสินทรัพย์ โดยแบ่งสินทรัพย์เป็น 5 กลุ่มความเสี่ยง ซึ่งเป็นการจำกัดเลเวอเรจทางบัญชี (Accounting Leverage)
• Basel II (เริ่มใช้ปี 2005): พยายามเปลี่ยนจากการจำกัดเลเวอเรจทางบัญชีมาเป็นการจำกัด เลเวอเรจทางเศรษฐกิจ (Economic Leverage) โดยให้ธนาคารประเมินความเสี่ยงของสินทรัพย์เองและจัดสรรเงินกองทุนให้สอดคล้องกับความเสี่ยงจริง ซึ่งในทางทฤษฎีมีความสมเหตุสมผลมากกว่า แต่ในทางปฏิบัติอาจเกิดความผิดพลาดจากการประเมินหรือการบิดเบือนข้อมูลได้

บทเรียนจากวิกฤตการณ์ทางการเงินปี 2008

วิกฤตการณ์การเงินปี 2008 เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของอันตรายจากการใช้เลเวอเรจที่สูงเกินไป (Excessive Leverage) ทั้งในระดับผู้บริโภคและสถาบันการเงิน

ในระดับผู้บริโภค การกู้ยืมเงินซื้อบ้านในสัดส่วนที่สูงเกินกว่ารายได้และมูลค่าหลักประกัน เมื่อราคาบ้านลดลงและอัตราดอกเบี้ยปรับตัวสูงขึ้น ทำให้ผู้กู้ไม่สามารถชำระหนี้ได้

ในระดับสถาบันการเงิน ตัวอย่างที่โดดเด่นคือ Lehman Brothers ซึ่งมีเลเวอเรจทางบัญชีสูงถึง 31.4 เท่า (สินทรัพย์ 6.91 แสนล้านดอลลาร์ ต่อส่วนของผู้ถือหุ้น 2.2 หมื่นล้านดอลลาร์) และหากนับรวมรายการนอกงบดุล (Off-balance sheet) เช่น อนุพันธ์ทางการเงิน เลเวอเรจที่แท้จริงจะสูงกว่านั้นมาก เมื่อสินทรัพย์ด้อยค่าลงเพียงเล็กน้อย เงินทุนส่วนของเจ้าของจึงถูกกลืนกินจนหมดสิ้น นำไปสู่การล้มละลายในที่สุด