ฟรานส์ เดอ วาล นักพฤติกรรมสัตว์ผู้บุกเบิกการศึกษาความเห็นอกเห็นใจในไพรเมต

ฟรานส์ เดอ วาล (Frans de Waal; 29 ตุลาคม 1948 – 14 มีนาคม 2024) เป็นนักพฤติกรรมสัตว์ (Ethologist) และนักพฤติกรรมวิทยาด้านไพรเมต (Primatologist) ชาวดัตช์-อเมริกัน ผู้มีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนแปลงความเข้าใจของมนุษย์เกี่ยวกับพฤติกรรมทางสังคมของสัตว์ โดยเฉพาะในกลุ่มลิงไม่มีหาง (Apes) และลิงโลกเก่า เขาเป็นศาสตราจารย์ด้านพฤติกรรมไพรเมต (Charles Howard Candler Professor of Primate Behavior) ประจำภาควิชาจิตวิทยา มหาวิทยาลัยเอมอรี (Emory University) ในรัฐจอร์เจีย และผู้อำนวยการศูนย์ Living Links Center ณ ศูนย์วิจัยไพรเมตแห่งชาติเอมอรี

การศึกษาและจุดเริ่มต้นทางวิชาการ

เดอ วาล เกิดที่เมือง 's-Hertogenbosch ประเทศเนเธอร์แลนด์ และสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกด้านชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยยูเทรกต์ (Utrecht University) ในปี 1977 โดยศึกษาภายใต้การดูแลของศาสตราจารย์ Jan van Hooff ผู้เชี่ยวชาญด้านการแสดงออกทางอารมณ์ของไพรเมต วิทยานิพนธ์ของเขาเน้นเรื่องปฏิสัมพันธ์เชิงรุกและการสร้างพันธมิตรในลิงวอก (Macaques) ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากงานของ Niko Tinbergen นักพฤติกรรมสัตว์ชื่อดังชาวดัตช์

ผลงานวิจัยและการค้นพบที่สำคัญ

การเมืองในโลกของชิมแปนซี

ในปี 1975 เดอ วาล เริ่มโครงการวิจัยระยะเวลา 6 ปี ณ สวนสัตว์อาร์เนม (Arnhem Zoo) ซึ่งเป็นแหล่งรวมชิมแปนซีในกรงเลี้ยงที่ใหญ่ที่สุดในโลก ผลการศึกษาถูกนำมาตีพิมพ์ในหนังสือ Chimpanzee Politics (1982) ซึ่งนำเสนอแนวคิดว่าชิมแปนซีมีการวางแผนกลยุทธ์ทางสังคมที่ซับซ้อน เขาเป็นคนแรกที่นำแนวคิดของมาคิอาเวลลี (Machiavelli) มาประยุกต์ใช้กับพฤติกรรมสัตว์ จนเกิดเป็นคำว่า "ความฉลาดแบบมาคิอาเวลลี" (Machiavellian intelligence) เพื่ออธิบายความสามารถในการหลอกลวงและสร้างอำนาจในกลุ่มสังคม

การคืนดีและความเห็นอกเห็นใจ

งานวิจัยในช่วงแรกของเขาได้รับความสนใจในเรื่องการหลอกลวงและการแก้ไขความขัดแย้ง โดยเขาได้นำเสนอคำว่า "การคืนดี" (Reconciliation) เพื่ออธิบายพฤติกรรมการกลับมาสานสัมพันธ์กันหลังการต่อสู้ ซึ่งในตอนแรกถูกคัดค้านจากนักวิทยาศาสตร์บางกลุ่ม แต่ต่อมาได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง

ในเวลาต่อมา เดอ วาล ได้ขยายขอบเขตการศึกษาไปยังเรื่องความเห็นอกเห็นใจ (Empathy) และต้นกำเนิดของศีลธรรมในสัตว์ โดยร่วมกับ Stephanie Preston เสนอว่าความเห็นอกเห็นใจไม่ได้เป็นคุณสมบัติเฉพาะของมนุษย์ แต่เป็นลักษณะพื้นฐานของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั่วไป ซึ่งรวมถึงสัตว์ฟันแทะและสุนัขด้วย

การเผยแพร่ความรู้เรื่องลิงโบนโบ

เดอ วาล มีส่วนสำคัญในการทำให้โลกได้รู้จักกับ ลิงโบนโบ (Bonobo) ผ่านหนังสือ Bonobo: The Forgotten Ape (1997) โดยเขาชี้ให้เห็นว่าโบนโบมีโครงสร้างสังคมที่เน้นสันติภาพและการใช้กิจกรรมทางเพศเพื่อลดความตึงเครียดและสร้างความสัมพันธ์ ซึ่งตรงข้ามกับภาพลักษณ์ความก้าวร้าวของชิมแปนซี

มุมมองต่อวิวัฒนาการและจริยธรรม

เดอ วาล เชื่อว่าเส้นแบ่งระหว่างมนุษย์และสัตว์นั้นเลือนลางกว่าที่เคยคิด เขาเปรียบเทียบความเชื่อเรื่องพรมแดนระหว่างสปีชีส์ว่าเป็นเหมือน "ปราสาททราย" ที่จะถูกคลื่นแห่งความรู้ซัดจนราบเรียบ กลายเป็นชายหาดที่ลาดเอียงอย่างช้าๆ ตามทฤษฎีวิวัฒนาการ

เขายังได้ทำการทดลองที่โด่งดังเกี่ยวกับ "ความไม่พอใจในความไม่เท่าเทียม" (Inequity Aversion) ในลิงคาปูชิน (Capuchin monkeys) ซึ่งแสดงให้เห็นว่าสัตว์มีความรู้สึกถึงความไม่ยุติธรรมเมื่อได้รับรางวัลที่ด้อยกว่าเพื่อนในกลุ่ม แม้ว่ารางวัลนั้นจะเพียงพอต่อความต้องการพื้นฐานก็ตาม

มรดกทางวิชาการ

ผลงานของเดอ วาล ช่วยทลายกำแพงความเชื่อที่ว่าพฤติกรรม "เลวร้าย" ของมนุษย์เป็นเรื่องของสัตว์ และพฤติกรรม "ดีงาม" เป็นเรื่องของมนุษย์เท่านั้น เขาพิสูจน์ให้เห็นว่าความร่วมมือ ความเห็นอกเห็นใจ และความยุติธรรม มีรากฐานมาจากวิวัฒนาการของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ซึ่งส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อทั้งสาขาพฤติกรรมวิทยาและจิตวิทยาเชิงวิวัฒนาการ