เขตปกครองตนเองกอร์โน-บาดัคชัน

เขตปกครองตนเองกอร์โน-บาดัคชัน (Gorno-Badakhshan Autonomous Region หรือ GBAO) เป็นเขตปกครองตนเองที่ตั้งอยู่ทางตะวันออกของประเทศทาจิกิสถาน ครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของเทือกเขาปามีร์ (Pamir Mountains) แม้ว่าพื้นที่นี้จะมีขนาดใหญ่ถึงเกือบ 45% ของพื้นที่ทั้งหมดของประเทศ แต่กลับมีประชากรอาศัยอยู่เพียง 2% ของประชากรทั้งประเทศเท่านั้น

ที่มาของชื่อ

ชื่ออย่างเป็นทางการในภาษาอังกฤษคือ Badakhshan Mountainous Autonomous Region คำว่า "Badakhshan" (บาดัคชัน) มีรากศัพท์มาจากตำแหน่ง bēdaxš หรือ badaxš ในสมัยราชวงศ์ซาสซานิด ส่วนคำว่า "Gorno" (กอร์โน) ในภาษารัสเซียแปลว่า "ภูเขา" ดังนั้น "Gorno-Badakhshan" จึงมีความหมายตรงตัวว่า "บาดัคชันแห่งขุนเขา" ในเอกสารระดับนานาชาติและหน่วยงานของสหประชาชาติมักใช้ตัวย่อว่า GBAO

ประวัติศาสตร์และการเมือง

ยุคอาณานิคมและการแข่งขันของมหาอำนาจ

พื้นที่ปามีร์ตะวันตกเป็นจุดยุทธศาสตร์ที่มหาอำนาจในอดีตพยายามเข้าครอบครอง ระหว่างศตวรรษที่ 17 ถึง 19 พื้นที่นี้ถูกปกครองโดยรัฐกึ่งอิสระขนาดเล็ก เช่น ดาร์วาส (Darwaz), ชูกนุน-รูชัน (Shughnun-Rushan) และวากัน (Wakhan) ต่อมาในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 รัฐสุลต่านโคกันด์และบุคอราได้เข้ามามีอำนาจ จนกระทั่งจักรวรรดิรัสเซียเข้ายึดครองพื้นที่ปามีร์ตะวันตกได้สำเร็จในปี ค.ศ. 1896

การกำหนดพรมแดนระหว่างจักรวรรดิรัสเซียและจักรวรรดิบริติชในปี ค.ศ. 1896 นำไปสู่การสร้าง "ระเบียงวากัน" (Wakhan Corridor) เพื่อเป็นเขตกันชนระหว่างสองมหาอำนาจ ขณะที่พรมแดนทางทิศตะวันออกกับจักรวรรดิชิงของจีนถูกกำหนดไว้โดยพฤตินัยในปี ค.ศ. 1894 บริเวณเทือกเขาสารีโคล (Sarykol range)

สมัยสหภาพโซเวียต

กอร์โน-บาดัคชันถูกจัดตั้งเป็นสาธารณรัฐปกครองตนเองในปี ค.ศ. 1925 และเปลี่ยนเป็นเขตปกครองตนเอง (Autonomous Oblast) ของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตทาจิกิสถานในปี ค.ศ. 1929 ในยุคนี้ นักมานุษยวิทยาชาวโซเวียตได้สร้างอัตลักษณ์ "ชาวปามีรี" (Pamiris) หรือ "ชาวทาจิกภูเขา" เพื่อจัดหมวดหมู่ทางชาติพันธุ์

เนื่องจากเป็นพื้นที่ชายแดนที่มีความสำคัญทางยุทธศาสตร์ สหภาพโซเวียตจึงทุ่มทรัพยากรในการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน เช่น การสร้างทางหลวงปามีร์ (Pamir Highway) ในปี ค.ศ. 1935 และการให้สิทธิพิเศษในการเข้าถึงการศึกษาระดับสูง เพื่อสร้างความจงรักภักดีต่อรัฐสังคมนิยม

หลังการประกาศเอกราชและความขัดแย้ง

เมื่อเกิดสงครามกลางเมืองทาจิกิสถานในปี ค.ศ. 1992 รัฐบาลท้องถิ่นในกอร์โน-บาดัคชันได้ประกาศเอกราชจากทาจิกิสถาน โดยกลุ่มเคลื่อนไหวทางการเมือง เช่น La’al-e Badakhshan ได้เรียกร้องการปกครองตนเองและระบอบประชาธิปไตย โดยใช้อัตลักษณ์ทางศาสนาอิสลามนิกายอิสไมลี (Ismaili) เป็นเครื่องมือในการระดมพล

หลังสงครามกลางเมือง ความช่วยเหลือจากองค์กร AKDN (Aga Khan Development Network) มีบทบาทสำคัญในการส่งเสบียงอาหารจากคีร์กีซสถาน ซึ่งช่วยป้องกันภาวะอดอยากในภูมิภาค และทำให้ชาวปามีรีรู้สึกผูกพันกับความช่วยเหลือจากภายนอกมากกว่าการพึ่งพารัฐบาลกลางในดูชานเบ

ข้อพิพาททางพรมแดนกับจีน

ในปี ค.ศ. 2011 ทาจิกิสถานได้ให้สัตยาบันในสนธิสัญญาปี ค.ศ. 1999 เพื่อยกดินแดนประมาณ 1,000 ตารางกิโลเมตรในเทือกเขาปามีร์ให้แก่สาธารณรัฐประชาชนจีน เพื่อยุติข้อพิพาททางพรมแดนที่มีมาอย่างยาวนาน แม้รัฐบาลจะระบุว่าเป็นชัยชนะทางการทูต แต่กลุ่มผู้เห็นต่างและนักวิชาการบางส่วนในทาจิกิสถานกลับคัดค้านการยกดินแดนดังกล่าว