ประวัติศาสตร์เมืองบิซานเทียม จากอาณานิคมกรีกสู่มหานครคอนสแตนติโนเปิล

บิซานเทียม (Byzantium) หรือ บิซานเทียน (Byzantion) เป็นเมืองกรีกโบราณที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในยุคคลาสสิก ตั้งอยู่ในจุดยุทธศาสตร์ที่เชื่อมต่อระหว่างยุโรปและเอเชีย ต่อมาเมืองนี้ได้กลายเป็นเมืองหลวงของจักรวรรดิโรมันตะวันออกในชื่อ คอนสแตนติโนเปิล (Constantinople) และกลายเป็นเมือง อิสตันบูล (Istanbul) ในยุคปัจจุบัน

นิรุกติศาสตร์และที่มาของชื่อ

ที่มาของชื่อ "บิซานเทียม" ยังไม่เป็นที่แน่ชัด แต่มีข้อสันนิษฐานว่าอาจมาจากภาษาเธรเซียน (Thracian) โดยอาจดัดแปลงมาจากชื่อบุคคลในภาษาเธรเซียนว่า Byzas ซึ่งแปลว่า "แพะตัวผู้" ตามตำนานกรีกโบราณระบุว่า กษัตริย์ไบซัส (Byzas) ผู้นำชาวอาณานิคมจากเมืองเมการา (Megara) เป็นผู้ก่อตั้งเมืองนี้

ในยุคกลาง คำว่า "บิซานเทียม" ถูกนำมาใช้เป็นคำเรียกแทนจักรวรรดิโรมันตะวันออก (Synecdoche) ซึ่งต่อมานักประวัติศาสตร์ชาวเยอรมัน ฮีโรนิมัส วูล์ฟ (Hieronymus Wolf) ได้นำคำว่า "ไบแซนไทน์" (Byzantine) มาใช้เรียกอาณาจักรนี้อย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1555 ซึ่งเป็นเวลาหนึ่งศตวรรษหลังจากจักรวรรดิล่มสลายลง โดยในขณะที่อาณาจักรยังคงอยู่ ชาวเมืองเรียกตนเองว่า "ชาวโรมัน" (Basileía tōn Rhōmaíōn)

ประวัติศาสตร์การก่อตั้งและการพัฒนา

การก่อตั้งเมืองบิซานเทียมเต็มไปด้วยตำนานและความเชื่อ โดยเฮโรโดตุส (Herodotus) ระบุว่าเมืองนี้ถูกก่อตั้งขึ้นในปี 667 ก่อนคริสตกาล ซึ่งเป็นเวลา 17 ปีหลังจากเมืองคาลเซดอน (Chalcedon) อย่างไรก็ตาม ยูเซบิอุส (Eusebius) ให้ข้อมูลว่าเมืองถูกก่อตั้งในปี 656 ก่อนคริสตกาล

บทบาททางการค้าและยุทธศาสตร์

เนื่องจากตั้งอยู่บริเวณปากทางเข้าเดียวของทะเลดำ บิซานเทียมจึงกลายเป็นศูนย์กลางการค้าที่สำคัญและมั่งคั่ง เมืองนี้ได้ขยายอำนาจจนสามารถพิชิตเมืองคาลเซดอนซึ่งตั้งอยู่ฝั่งตรงข้ามของช่องแคบบอสฟอรัส (Bosphorus) ได้สำเร็จ

การตกอยู่ภายใต้อำนาจต่างชาติ

• จักรวรรดิเปอร์เซีย: ในปี 513 ก่อนคริสตกาล เมืองนี้ถูกยึดครองโดยจักรวรรดิเปอร์เซียในสมัยพระเจ้าดาไรอัสมหาราช (Darius I) และถูกผนวกเข้ากับมณฑลสคูดรา (Skudra)
• สงครามเพโลพอนนีเซียน: ในปี 411 ก่อนคริสตกาล กองทัพสปาร์ตาได้เข้ายึดครองเมืองเพื่อตัดเส้นทางส่งเสบียงธัญพืชของเอเธนส์ ก่อนที่เอเธนส์จะยึดคืนได้ในปี 408 ก่อนคริสตกาล
• จักรวรรดิโรมัน: ในปี ค.ศ. 196 เมืองถูกล้อมและทำลายอย่างหนักโดยกองทัพโรมันภายใต้การนำของเซปติมิอุส เซเวรัส (Septimius Severus) หลังจากนั้นเมืองได้รับการบูรณะและกลับมามั่งคั่งอีกครั้ง

การเปลี่ยนผ่านสู่คอนสแตนติโนเปิล

ด้วยชัยภูมิที่เหมาะสมและป้องกันได้ง่ายเนื่องจากถูกล้อมรอบด้วยน้ำเกือบทุกด้าน จักรพรรดิคอนสแตนตินที่ 1 (Constantine I) จึงทรงเลือกเมืองบิซานเทียมเป็นที่ตั้งของเมืองหลวงแห่งใหม่ในปี ค.ศ. 330 โดยทรงสถาปนาขึ้นในชื่อ โนวา โรมา (Nova Roma - โรมใหม่) แต่ต่อมาเป็นที่รู้จักในชื่อ คอนสแตนติโนเปิล (Constantinople) ซึ่งหมายถึง "เมืองของคอนสแตนติน" การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้บิซานเทียมเปลี่ยนสถานะจากเมืองท่ากรีกโบราณสู่การเป็นศูนย์กลางอำนาจของโลกคริสเตียนและจักรวรรดิโรมันตะวันออกเป็นเวลาหลายศตวรรษ