ความผิดปกติของอัตลักษณ์ เมื่อตัวตนสูญหายและไม่คงที่

ความผิดปกติของอัตลักษณ์ หรือ การแพร่กระจายของอัตลักษณ์ (Identity Diffusion) คือสภาวะที่บุคคลไม่สามารถรักษาองค์ประกอบหลักของตัวตนไว้ได้ ซึ่งส่งผลให้ภาพลักษณ์ของตนเองเกิดการแตกสลายและไม่ต่อเนื่อง

นิยามตามหลักการแพทย์

ในคู่มือการวินิจฉัยและสถิติสำหรับความผิดปกติทางจิต (DSM-5) ความผิดปกติของอัตลักษณ์ถูกนิยามว่าเป็นสภาวะที่ภาพลักษณ์ของตนเองหรือความรู้สึกเกี่ยวกับตัวตนมีความไม่คงที่อย่างชัดเจนและต่อเนื่อง ซึ่งเป็นอาการหลักของ โรคบุคลิกภาพผิดปกติแบบบอร์เดอร์ไลน์ (Borderline Personality Disorder - BPD) โดยอาจแสดงออกผ่านการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงในด้านเป้าหมาย ค่านิยม ความทะเยอทะยาน และการรับรู้ตนเอง นอกจากนี้ยังพบได้ในกลุ่มโรคการแยกตัวที่ระบุรายละเอียดอื่น ๆ (Other Specified Dissociative Disorder - OSDD) ในกรณีที่เกิดจากอิทธิพลของการบังคับขู่เข็ญที่รุนแรงและยาวนาน

พฤติกรรมและการแสดงออก

ผู้ที่มีความผิดปกติของอัตลักษณ์มักจะปรับเปลี่ยนบุคลิกภาพตามคนที่อยู่รอบข้างเนื่องจากขาดตัวตนที่ชัดเจน พวกเขาอาจสับสนระหว่างลักษณะนิสัย อารมณ์ และความปรารถนาของตนเองกับของผู้อื่น ในช่วงทศวรรษ 1930 นักจิตวิเคราะห์ Helene Deutsch ได้อธิบายถึง "บุคลิกภาพแบบเสมือน" (As-if personality) ซึ่งเป็นสภาวะที่ภายนอกดูเหมือนจะมีตัวตนที่สมบูรณ์ แต่ภายในกลับขาดความแท้จริงและความลึกซึ้ง โดยบุคคลเหล่านี้จะเลียนแบบอารมณ์และตัวตนของผู้อื่นเพื่อปกปิดความว่างเปล่าภายในใจ

ลักษณะสำคัญของความผิดปกติของอัตลักษณ์

ความผิดปกติของอัตลักษณ์มีลักษณะเด่นคือการขาดความสามารถในการรักษาองค์ประกอบต่อไปนี้:

• ความรู้สึกต่อเนื่องของตัวตนตามกาลเวลา
• ความผูกพันทางอารมณ์ต่อภาพลักษณ์ของตนเอง บทบาทความสัมพันธ์ ค่านิยมหลัก และมาตรฐานของตนเอง
• การพัฒนาโลกทัศน์ที่มีความหมาย
• การตระหนักถึงตำแหน่งแห่งที่ของตนเองในโลก

นอกจากนี้ยังพบความเชื่อมโยงระหว่าง การควบคุมอารมณ์ที่ผิดปกติ (Emotional Dysregulation) กับความผิดปกติของอัตลักษณ์ โดยนักวิจัยบางส่วนเชื่อว่าการขาดเป้าหมายและค่านิยมที่คงที่นำไปสู่ความรู้สึกว่างเปล่า ในขณะที่บางส่วนมองว่าความผิดปกติของอัตลักษณ์สร้างอารมณ์เชิงลบที่ควบคุมได้ยาก หรือในทางกลับกัน การควบคุมอารมณ์ที่ผิดปกติส่งผลให้ตัวตนไม่คงที่

ความสัมพันธ์กับโรคบุคลิกภาพผิดปกติแบบบอร์เดอร์ไลน์ (BPD)

การแพร่กระจายของอัตลักษณ์เป็นคุณลักษณะหลักของ BPD ซึ่งส่งผลต่อความรุนแรงของอาการและความยากลำบากในการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล Otto Kernberg สังเกตว่าการแพร่กระจายของอัตลักษณ์พบได้ในโรคบุคลิกภาพผิดปกติที่รุนแรงทุกประเภท โดยบุคคลจะไม่สามารถสร้างภาพลักษณ์ของตนเองและผู้อื่นที่สอดคล้องกันได้

ทฤษฎีที่อธิบายสาเหตุในผู้ป่วย BPD มีหลายประการ เช่น:

• ผู้ป่วยอาจยับยั้งอารมณ์จนเกิดความรู้สึกชาและว่างเปล่า
• ผู้ป่วยอาจยึดติดกับสภาวะทางอารมณ์ในขณะนั้นอย่างเต็มที่ ทำให้ขาดความต่อเนื่องของเรื่องราวในชีวิต (Narrative Identity)

นอกจากนี้ การมีอาการของโรคซึมเศร้า (Major Depressive Disorder) ยังเป็นตัวพยากรณ์ถึงความผิดปกติของอัตลักษณ์ในผู้ป่วย BPD และมีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงในการใช้สารเสพติดและความวิตกกังวลสูงในวัยรุ่น

พื้นฐานทางระบบประสาท

นักวิจัยได้ศึกษาการทำงานของสมองเพื่อทำความเข้าใจการสร้างตัวตน โดยมุ่งเน้นไปที่ระบบที่แยกความคิดและการกระทำของตนเองออกจากผู้อื่น

ระบบที่สำคัญคือ โครงสร้างเส้นกลางของเปลือกสมอง (Cortical Midline Structures - CMS) ซึ่งประกอบด้วย:

• Orbital และ Medial Prefrontal Cortex
• Anterior Cingulate Cortex
• Dorsomedial Prefrontal Cortex
• Posterior Cingulate Cortex และ Precuneus

การทำงานที่เพิ่มขึ้นในบริเวณนี้จะเกิดขึ้นเมื่อบุคคลประเมินลักษณะนิสัยของตนเอง หรือในช่วงที่สมองอยู่ในสภาวะพัก (Default Mode Network) การศึกษาพบว่าผู้ที่มีความผิดปกติของอัตลักษณ์จะมีการทำงานของ CMS ที่ลดลงในส่วน Dorsal Precuneus และมีความบกพร่องในการลดการทำงานของ CMS ลงเมื่อต้องทำกิจกรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกับตนเอง ซึ่งส่งผลให้ไม่สามารถสร้างตัวตนที่มั่นคงและเป็นหนึ่งเดียวได้

นอกจากนี้ การสแกน fMRI ในผู้ป่วย BPD พบว่ามีการเชื่อมต่อของการทำงานที่ลดลงในส่วน Retrosplenial Cortex และ Superior Frontal Gyrus เมื่อเทียบกับคนปกติ