บัญชีรายชื่อหนังสือพิมพ์ยุคแรกของยุโรป (ISTC)

บัญชีรายชื่อหนังสือพิมพ์ยุคแรกของยุโรป หรือ Incunabula Short Title Catalogue (ISTC) คือฐานข้อมูลบรรณณานุกรมอิเล็กทรอนิกส์ระดับนานาชาติที่รวบรวมข้อมูลการพิมพ์ในยุโรปช่วงศตวรรษที่ 15 (ค.ศ. 1450–1499) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำบัญชีรายชื่อหนังสือที่พิมพ์ในยุคแรกเริ่ม หรือที่เรียกว่า อินคูนาบูลา (Incunabula) ให้ครบถ้วนที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

ฐานข้อมูลนี้จะบันทึกข้อมูลแยกตามฉบับพิมพ์ (Edition) โดยระบุรายละเอียดทางบรรณณานุกรมมาตรฐาน รวมถึงการสำรวจจำนวนสำเนาที่มีอยู่ในปัจจุบันและสถานที่จัดเก็บ ซึ่งปัจจุบัน ISTC มีบันทึกข้อมูลฉบับพิมพ์มากกว่า 30,000 รายการ โดยตั้งแต่ปี ค.ศ. 2016 เป็นต้นมา ฐานข้อมูลนี้ได้รับการดูแลและโฮสต์โดย CERL (Consortium of European Research Libraries)

ประวัติการจัดทำ

ก่อนการกำเนิดของ ISTC มีความพยายามในการจัดทำบัญชีรายชื่อหนังสือพิมพ์ยุคแรกหลายครั้ง เช่น งานของ Georg Wolfgang Panzer ใน Annales Typographici (ค.ศ. 1793–1797) และ Ludwig Hain ใน Repertorium Bibliographicum (ค.ศ. 1822) ซึ่งต่อมาได้รับการขยายความโดย Copinger และ Reichling จนนำไปสู่การสร้าง Gesamtkatalog der Wiegendrucke (GW) ในปี ค.ศ. 1925

แม้ว่า GW จะเป็นบัญชีรายชื่อที่ครอบคลุมและมีรายละเอียดเชิงลึกมากกว่า แต่ในทศวรรษที่ผ่านมา ความคืบหน้าในการจัดทำ GW เริ่มช้าลง ทำให้เป้าหมายในการรวบรวมหนังสืออินคูนาบูลาทั้งหมดที่ยังหลงเหลืออยู่ดูห่างไกลออกไป ด้วยเหตุนี้ ISTC จึงถูกสร้างขึ้นเพื่อนำเสนอระบบการจัดหมวดหมู่ที่เรียบง่ายกว่า เพื่อให้สามารถขยายฐานข้อมูลได้อย่างรวดเร็วและนำข้อมูลเข้าสู่ระบบที่สามารถค้นหาได้ด้วยคอมพิวเตอร์

โครงการ ISTC เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 1980 ภายใต้การนำของ Lotte Hellinga จากหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ (British Library) โดยเริ่มจากการนำข้อมูลจาก Incunabula in American Libraries (ค.ศ. 1973) ของ Frederick R. Goff เข้าสู่ระบบ ซึ่งข้อมูลจำนวน 12,900 รายการแรกและระบบการจำแนกข้อมูลของ Goff ได้กลายเป็นรากฐานสำคัญของโครงสร้างบันทึกใน ISTC จากนั้นจึงมีการเพิ่มข้อมูลจากหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ บัญชีรายชื่อรวมของอิตาลี (IGI) และบัญชีรายชื่อระดับชาติอื่น ๆ ตามลำดับ

ลักษณะของบันทึกข้อมูล

บันทึกใน ISTC ยังคงรักษาลักษณะเด่นจากระบบของ Goff โดยหนึ่งบันทึกจะแทนหนึ่งฉบับพิมพ์ ข้อมูลจะถูกแบ่งออกเป็นฟิลด์แยกกันเพื่อให้คอมพิวเตอร์สามารถค้นหาได้ง่าย ได้แก่:

• ผู้เขียน (Author)
• ชื่อเรื่อง (Title)
• ผู้พิมพ์ (Printer)
• สถานที่พิมพ์ (Place of printing)
• ปีที่พิมพ์ (Year of printing)
• ภาษา (Language)
• รูปแบบ (Format)

เพื่อให้การดัชนีและการเข้าถึงข้อมูลเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ รายการบรรณานุกรมจะถูกปรับให้อยู่ในรูปแบบมาตรฐาน เช่น การใช้ชื่อมาตรฐานสำหรับผู้เขียนและผู้พิมพ์ (เพื่อแก้ปัญหาการใช้ชื่อภาษาละตินสลับกับภาษาท้องถิ่นในสมัยนั้น) และการใช้ชื่อสถานที่พิมพ์เป็นภาษาอังกฤษร่วมสมัย รวมถึงการปรับวันที่ให้เป็นปีคริสต์ศักราชมาตรฐาน

ขอบเขตและความครอบคลุม

ข้อมูล ณ เดือนตุลาคม ค.ศ. 2024 ระบุว่า ISTC มีบันทึกฉบับพิมพ์ทั้งหมด 30,596 รายการ อย่างไรก็ตาม ในจำนวนนี้มีบางรายการที่เป็นงานพิมพ์ในศตวรรษที่ 16 ซึ่งถูกรวมเข้ามาผิดพลาดจากบัญชีรายชื่อรุ่นก่อน ดังนั้นจำนวนหนังสืออินคูนาบูลาที่แท้จริงจึงอยู่ที่ 27,460 รายการ

จากการประมาณการว่ามีหนังสืออินคูนาบูลาหลงเหลืออยู่ประมาณ 28,000 ฉบับพิมพ์ ทำให้ ISTC เข้าใกล้เป้าหมายในการรวบรวมข้อมูลให้ครบถ้วนอย่างมาก การค้นหาฉบับพิมพ์ที่เหลืออีกไม่กี่ร้อยรายการถือเป็นงานที่ท้าทาย เนื่องจากหนังสือเหล่านี้กระจัดกระจายอยู่ในสถานที่ที่ไม่ทราบแน่ชัดในหลายประเทศ

แม้ว่า ISTC จะมีความโดดเด่นในด้านความครอบคลุมของรายชื่อ แต่ไม่ได้ให้รายละเอียดเชิงลึกเท่ากับ Gesamtkatalog der Wiegendrucke หรือบัญชีรายชื่อเฉพาะของแต่ละหอสมุด ISTC จึงทำหน้าที่เป็นดัชนีที่สามารถค้นหาได้ ซึ่งจะส่งต่อผู้ใช้ไปยังบัญชีรายชื่อหรือบรรณานุกรมอื่น ๆ เพื่อดูรายละเอียดเพิ่มเติม นอกจากนี้ ISTC จะเน้นเฉพาะฉบับพิมพ์ที่ยังคงมีอยู่ (Extant editions) แม้จะมีบันทึกบางส่วนสำหรับงานที่สูญหายไปจากเหตุไฟไหม้หรือภัยพิบัติต่าง ๆ หากมีหลักฐานทางบรรณานุกรมที่เพียงพอ

ในปี ค.ศ. 1998 ได้มีการจัดทำ ISTC ฉบับภาพประกอบในรูปแบบ CD-ROM ซึ่งช่วยให้ข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับเลย์เอาต์ รูปแบบ และประเภทของการพิมพ์ โดยภาพที่ใช้จะเป็นเพียงตัวอย่างบางส่วนของข้อความ ไม่ใช่เนื้อหาฉบับเต็ม