สารสนเทศศาสตร์ ศาสตร์แห่งการจัดการข้อมูลและระบบสารสนเทศ

สารสนเทศศาสตร์ (Information Science หรือเรียกย่อว่า infosci) เป็นสาขาวิชาการที่มุ่งเน้นไปที่การวิเคราะห์ การเก็บรวบรวม การจำแนกประเภท การจัดการ การจัดเก็บ การสืบค้น การเคลื่อนย้าย การเผยแพร่ และการปกป้องสารสนเทศ ผู้เชี่ยวชาญในสาขานี้ศึกษาเกี่ยวกับการประยุกต์ใช้และความรู้ในการใช้งานภายในองค์กร รวมถึงการปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ องค์กร และระบบสารสนเทศที่มีอยู่ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้าง แทนที่ ปรับปรุง หรือทำความเข้าใจระบบสารสนเทศให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

สาขาวิชาและสาขาที่เกี่ยวข้อง

สารสนเทศศาสตร์มีวิวัฒนาการเป็นสาขาวิชาสหวิทยาการที่ดึงความรู้จากหลายโดเมนและส่งต่อความรู้ไปยังสาขาอื่นๆ ดังนี้:

รากฐานหลัก

• ด้านเทคนิคและคอมพิวเตอร์: อินฟอร์แมติกส์ (Informatics), วิทยาการคอมพิวเตอร์, วิทยาศาสตร์ข้อมูล (Data Science), วิทยาศาสตร์เครือข่าย, ทฤษฎีสารสนเทศ, คณิตศาสตร์ไม่ต่อเนื่อง, สถิติและการวิเคราะห์
• การจัดระเบียบสารสนเทศ: บรรณารักษศาสตร์, จดหมายเหตุศาสตร์, วิทยาการเอกสาร, การแทนความรู้ (Knowledge Representation), ออนโทโลจี (Ontologies), การศึกษาองค์กร
• มิติด้านมนุษย์: การปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และคอมพิวเตอร์ (HCI), จิตวิทยาพุทธิปัญญา, พฤติกรรมสารสนเทศ, สังคมญาณวิทยา, ปรัชญาของสารสนเทศ, จริยธรรมสารสนเทศ และการศึกษาด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

บริบทการประยุกต์ใช้

ระเบียบวิธีของสารสนเทศศาสตร์ถูกนำไปใช้ในหลากหลายโดเมน เช่น:

• วิทยาศาสตร์สุขภาพและชีวภาพ: สารสนเทศสุขภาพ, ชีวสารสนเทศ (Bioinformatics)
• บริบททางวัฒนธรรมและสังคม: มนุษยศาสตร์ดิจิทัล, สังคมศาสตร์เชิงคำนวณ, การวิเคราะห์โซเชียลมีเดีย, สารสนเทศสังคม, ภาษาศาสตร์เชิงคำนวณ
• สารสนเทศเชิงพื้นที่: วิทยาศาสตร์สารสนเทศภูมิศาสตร์, สารสนเทศสิ่งแวดล้อม
• การตั้งค่าองค์กร: การจัดการความรู้, การวิเคราะห์ธุรกิจ, ระบบสนับสนุนการตัดสินใจ, เศรษฐศาสตร์สารสนเทศ
• ความมั่นคงและการกำกับดูแล: ความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์, การวิเคราะห์ข่าวกรอง, นโยบายสารสนเทศ, กฎหมายไอที, สารสนเทศกฎหมาย
• การศึกษาและการเรียนรู้: เทคโนโลยีการศึกษา, การวิเคราะห์การเรียนรู้

รากฐานและแนวทาง

สารสนเทศศาสตร์มุ่งเน้นการทำความเข้าใจปัญหาจากมุมมองของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (Stakeholders) แล้วจึงนำเทคโนโลยีสารสนเทศหรือเทคโนโลยีอื่นๆ มาประยุกต์ใช้ตามความจำเป็น กล่าวคือ จะจัดการกับปัญหาเชิงระบบก่อนที่จะพิจารณาชิ้นส่วนเทคโนโลยีรายชิ้นภายในระบบนั้น

แนวทางนี้ถือเป็นการตอบโต้ต่อ ลัทธิกำหนดทางเทคโนโลยี (Technological Determinism) ซึ่งเชื่อว่าเทคโนโลยีพัฒนาตามกฎของตัวเองและควบคุมระบบย่อยอื่นๆ ของสังคม สารสนเทศศาสตร์จึงให้ความสำคัญกับมนุษย์และบริบทการใช้งานมากกว่าตัวเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว

คำจำกัดความและคำที่เกี่ยวข้อง

คำว่า "Information Science" เริ่มถูกใช้ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1955 โดยในเวลาต่อมามีการใช้คำว่า อินฟอร์แมติกส์ (Informatics) ในความหมายที่ใกล้เคียงกันหรือเป็นคำพ้องความหมายในบางบริบท โดยเฉพาะในยุโรปและรัสเซีย อย่างไรก็ตาม การนิยามคำว่าอินฟอร์แมติกส์นั้นทำได้ยากเนื่องจากลักษณะของสาขาที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและมีความเป็นสหวิทยาการสูง