การจัดการความรู้ หลักการและระบบการจัดระเบียบข้อมูลสารสนเทศ

การจัดระเบียบความรู้ (Knowledge Organization หรือ KO) หรือที่รู้จักในชื่อการจัดระเบียบสารสนเทศ เป็นสาขาวิชาทางปัญญาที่มุ่งเน้นกิจกรรมต่างๆ เช่น การบรรยายเอกสาร การทำดัชนี และการจำแนกประเภท เพื่อสร้างระบบการนำเสนอและจัดระเบียบสำหรับวัตถุทางความรู้และสารสนเทศ

ความสำคัญของการจัดระเบียบสารสนเทศ

ตามแนวคิดของ Joudrey และ Taylor การจัดระเบียบสารสนเทศทำหน้าที่ตรวจสอบกิจกรรมและเครื่องมือที่ใช้โดยผู้ที่ทำงานในสถานที่ที่สะสมทรัพยากรสารสนเทศ (เช่น หนังสือ แผนที่ เอกสาร ชุดข้อมูล รูปภาพ) เพื่อให้มนุษย์สามารถเข้าถึงได้ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต กระบวนการเหล่านี้ช่วยให้ทรัพยากรต่างๆ สามารถค้นหาได้ง่าย ไม่ว่าจะเป็นการค้นหาไอเทมที่ระบุไว้ชัดเจนหรือการเรียกดูข้อมูลเพื่อค้นพบสิ่งที่มีประโยชน์

กระบวนการจัดการความรู้และการแบ่งปัน

การแบ่งปันความรู้เป็นส่วนสำคัญของการจัดการความรู้ (Knowledge Management) ซึ่งประกอบด้วยกระบวนการสามขั้นตอนที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง ได้แก่:

• การสร้างความรู้ (Knowledge Creation): ผลลัพธ์จากความคิด การปฏิสัมพันธ์ และกิจกรรมของบุคคล ซึ่งรวมถึงการพัฒนาแนวคิดและการจัดระเบียบใหม่ๆ
• การนำความรู้ไปใช้ (Knowledge Implementation): การใช้ความรู้ที่มีอยู่ในองค์กรอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด
• การแบ่งปันความรู้ (Knowledge Sharing): ขั้นตอนที่สำคัญที่สุด ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อคนสองคนหรือมากกว่าได้รับประโยชน์จากการเรียนรู้ซึ่งกันและกัน

การสร้างแรงจูงใจให้เพื่อนร่วมงานแบ่งปันความรู้เรียกว่า การส่งเสริมความรู้ (Knowledge Enabling) ซึ่งนำไปสู่ความไว้วางใจและความสัมพันธ์ที่เปิดกว้าง ทำให้การแลกเปลี่ยนข้อมูลเป็นไปได้อย่างราบรื่น

แนวทางเชิงทฤษฎีในการจัดระเบียบความรู้

แนวทางดั้งเดิม (Traditional Approaches)

บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ของ KO ได้แก่ Melvil Dewey และ Henry Bliss โดยมีหลักการสำคัญดังนี้:

• Melvil Dewey: มุ่งเน้นการสร้างระบบที่มีประสิทธิภาพในการจัดการคอลเลกชันของห้องสมุด เพื่อให้เป็นมาตรฐานเดียวกันในหลายๆ แห่ง
• Henry Bliss: เชื่อว่าการจำแนกประเภทห้องสมุดควรสะท้อนถึงระเบียบของธรรมชาติและความรู้ที่ถูกค้นพบโดยวิทยาศาสตร์

หลักการดั้งเดิมอื่นๆ ได้แก่ การใช้คำศัพท์ควบคุม (Controlled Vocabulary), กฎของ Cutter เกี่ยวกับความเฉพาะเจาะจง และหลักการจัดระเบียบจากระดับทั่วไปไปยังระดับเฉพาะเจาะจง

แนวทางวิเคราะห์แบบแฟเซต (Facet Analytic Approaches)

แนวทางนี้เริ่มต้นจากการตีพิมพ์ระบบการจำแนกประเภทแบบโคลอน (Colon Classification) ของ S. R. Ranganathan ในปี 1933 โดยใช้ระเบียบวิธีแบบ วิเคราะห์-สังเคราะห์ (Analytico-synthetic methodology) ซึ่งมีขั้นตอนดังนี้:

• การวิเคราะห์ (Analysis): การย่อยหัวข้อแต่ละหัวข้อออกเป็นแนวคิดพื้นฐาน
• การสังเคราะห์ (Synthesis): การรวมหน่วยและแนวคิดที่เกี่ยวข้องเพื่ออธิบายเนื้อหาของสารสนเทศนั้นๆ

ในแนวทางนี้ หัวข้อจะถูกวิเคราะห์ออกเป็นหมวดหมู่ร่วมกันที่เรียกว่า "แฟเซต" (Facets) เพื่อให้เกิดความยืดหยุ่นในการจัดระเบียบข้อมูลที่ซับซ้อน

ความท้าทายในยุคปัจจุบัน

แนวทางดั้งเดิมที่ดำเนินการโดยบรรณารักษ์และผู้เชี่ยวชาญด้านเนื้อหา กำลังถูกท้าทายด้วยเทคนิคทางอัลกอริทึมและการประมวลผลข้อมูลขนาดใหญ่ (Big Data) ซึ่งทำให้สาขาวิชา KO ต้องให้ความสำคัญกับทั้งกระบวนการจัดระเบียบความรู้ (Knowledge Organizing Processes - KOP) เช่น อนุกรมวิธาน (Taxonomy) และ ออนโทโลจี (Ontology) รวมถึงระบบการจัดระเบียบความรู้ (Knowledge Organizing Systems - KOS) ที่เกิดขึ้น