ปรากฏการณ์ลาซารัส การเคลื่อนไหวแบบรีเฟล็กซ์ในผู้ป่วยสมองตาย

ปรากฏการณ์ลาซารัส (Lazarus sign) หรือ รีเฟล็กซ์ลาซารัส (Lazarus reflex) คือการเคลื่อนไหวของร่างกายที่เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติในผู้ป่วยที่มีภาวะสมองตาย (Brain death) หรือผู้ป่วยที่มีภาวะก้านสมองล้มเหลว ซึ่งลักษณะเด่นคือผู้ป่วยจะยกแขนขึ้นชั่วคราวและลดแขนลงมาไขว้กันบริเวณหน้าอก ปรากฏการณ์นี้ถูกตั้งชื่อตาม ลาซารัสแห่งเบธานี (Lazarus of Bethany) บุคคลในคัมภีร์ไบเบิลที่พระเยซูทรงชุบให้ฟื้นคืนชีพจากความตาย

กลไกการเกิดและสาเหตุ

ปรากฏการณ์ลาซารัสเป็นตัวอย่างของ รีเฟล็กซ์อาร์ก (Reflex arc) ซึ่งเป็นเส้นทางประสาทที่ส่งสัญญาณผ่านไขสันหลังโดยไม่ต้องผ่านการสั่งการจากสมอง เช่นเดียวกับปฏิกิริยารีเฟล็กซ์เมื่อเคาะหัวเข่า (Knee jerk reflex) ด้วยเหตุนี้ การเคลื่อนไหวจึงสามารถเกิดขึ้นได้ในผู้ป่วยที่สมองตายไปแล้ว แต่ร่างกายและอวัยวะส่วนอื่นยังคงทำงานได้ด้วยเครื่องช่วยพยุงชีพ (Life-support machines)

ในอดีตมีทฤษฎีว่าภาวะขาดออกซิเจน (Hypoxia) อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดปรากฏการณ์นี้ แต่ต่อมาทฤษฎีดังกล่าวมีความน่าเชื่อถือน้อยลง เนื่องจากมีการพบกรณีที่ผู้ป่วยที่มีระดับออกซิเจนในเลือดปกติก็เกิดปรากฏการณ์ลาซารัสได้เช่นกัน

ลักษณะการเคลื่อนไหว

ก่อนที่จะเกิดการยกแขน มักจะสังเกตเห็นอาการสั่นเล็กน้อยที่แขน หรือการเกิดขนลุก (Goose bumps) บริเวณแขนและลำตัว จากนั้นแขนจะเริ่มงอที่ข้อศอกและยกขึ้นเหนือกระดูกหน้าอก (Sternum) โดยแขนอาจจะเคลื่อนที่ขึ้นไปทางลำคอหรือคาง และสุดท้ายจะลดลงมาแตะหรือไขว้กันที่หน้าอก นอกจากนี้ ในบางกรณีอาจพบว่าผู้ป่วยมีการพ่นลมหายใจออกสั้นๆ พร้อมกับการเคลื่อนไหวนี้ด้วย

สถานการณ์ที่มักเกิดปรากฏการณ์

ปรากฏการณ์ลาซารัสสามารถเกิดขึ้นได้ในหลายสถานการณ์ ดังนี้:

• หลังการถอดเครื่องช่วยหายใจ: มักพบว่าเกิดขึ้นหลังจากถอดเครื่องช่วยหายใจที่ใช้ปั๊มอากาศเข้าและออกจากปอดของผู้ป่วยสมองตายได้ไม่กี่นาที
• ระหว่างการทดสอบภาวะหยุดหายใจ (Apnea Test): เกิดขึ้นในระหว่างการทดสอบเพื่อวินิจฉัยสมองตาย ซึ่งเป็นการหยุดการช่วยหายใจจากภายนอกเพื่อดูการตอบสนองของกล้ามเนื้อปอด ซึ่งเป็นหนึ่งในเกณฑ์การวินิจฉัยสมองตายตามมาตรฐานของสถาบันทางประสาทวิทยา เช่น American Academy of Neurology

ผลกระทบและการตีความผิด

เนื่องจากการเคลื่อนไหวนี้ดูเหมือนเป็นการฟื้นตัวของผู้ป่วย ทำให้ในหน่วยดูแลผู้ป่วยหนัก (ICU) บ่อยครั้งที่ปรากฏการณ์ลาซารัสถูกเข้าใจผิดว่าเป็นสัญญาณของการฟื้นคืนชีพ (Resuscitation) ซึ่งอาจสร้างความตื่นตระหนกหรือความหวังที่ผิดให้กับญาติและผู้ที่พบเห็น โดยบางรายอาจมองว่าเป็นเหตุการณ์ปาฏิหาริย์ อย่างไรก็ตาม ในทางประสาทวิทยา การตระหนักถึงรีเฟล็กซ์ชนิดนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพื่อป้องกันการวินิจฉัยภาวะสมองตายที่ล่าช้าหรือการตีความสัญญาณทางร่างกายผิดพลาด