พยานในทางกฎหมาย ประเภท ความสำคัญ และกระบวนการเบิกความ

ในทางกฎหมาย พยาน (Witness) คือบุคคลที่ให้หลักฐานในรูปแบบของการเบิกความ ไม่ว่าจะเป็นการพูดหรือการเขียน เกี่ยวกับสิ่งที่ตนเองรู้หรืออ้างว่ารู้ โดยพยานอาจให้การโดยสมัครใจหรือถูกบังคับตามกฎหมายให้ต้องมาให้การ

กระบวนการเรียกพยาน

พยานอาจถูกเรียกให้มาเบิกความในศาล, ต่อหน้าคณะลูกขุนใหญ่, ต่อหน้าศาลปกครอง, ในการให้การนอกศาล หรือในกระบวนการทางกฎหมายอื่นๆ โดยใช้ หมายเรียกพยาน (Subpoena) ซึ่งเป็นเอกสารทางกฎหมายที่สั่งให้บุคคลปรากฏตัวในกระบวนการพิจารณา โดยปกติแล้วหมายเรียกนี้สามารถออกโดยผู้พิพากษา ทนายความของโจทก์หรือจำเลยในคดีแพ่ง หรืออัยการและทนายจำเลยในคดีอาญา

ในหลายเขตอำนาจศาล การปฏิบัติตามหมายเรียกถือเป็นเรื่องบังคับ และพยานต้องสาบานตนหรือยืนยันอย่างเคร่งครัดว่าจะให้การตามความจริง มิฉะนั้นอาจมีความผิดฐานเบิกความเท็จ (Perjury)

ประเภทของพยาน

พยานสามารถแบ่งออกได้เป็นหลายประเภทตามลักษณะของข้อมูลที่นำเสนอ:

• พยานประจักษ์พยาน (Percipient Witness): คือพยานที่ได้รับรู้เหตุการณ์ผ่านประสาทสัมผัสของตนเอง เช่น การเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น หรือการสัมผัส ซึ่งอาจเป็นการรับรู้โดยตรงหรือผ่านเครื่องมือช่วย เช่น กล้องจุลทรรศน์หรือหูฟังทางการแพทย์
• พยานบอกเล่า (Hearsay Witness): คือพยานที่เบิกความเกี่ยวกับสิ่งที่ผู้อื่นพูดหรือเขียน ซึ่งในกระบวนการศาลส่วนใหญ่จะมีข้อจำกัดในการรับฟังพยานบอกเล่า เว้นแต่จะเข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย
• พยานผู้เชี่ยวชาญ (Expert Witness): คือบุคคลที่มีความรู้ความชำนาญพิเศษในสาขาที่เกี่ยวข้อง ซึ่งช่วยให้ศาลเข้าใจพยานหลักฐานอื่นๆ ได้ดีขึ้น เช่น แพทย์นิติเวช หรือผู้เชี่ยวชาญด้านลายนิ้วมือ
• พยานคุณลักษณะ (Character Witness): คือพยานที่เบิกความเกี่ยวกับบุคลิกภาพหรือนิสัยของจำเลย เพื่อช่วยในการพิจารณาคดี
• พยานมงกุฎ (Crown Witness): คือพยานที่เป็นผู้ร่วมกระทำความผิดแต่ให้การซัดทอดผู้ร่วมขบวนการ เพื่อแลกกับการลดโทษ การได้รับยกเว้นโทษ หรือการคุ้มครองพยาน
• พยานลับ (Secret/Anonymous Witness): คือพยานที่ศาลอนุญาตให้ปกปิดตัวตนเพื่อความปลอดภัย

การซักถามพยานในศาล

ในกระบวนการพิจารณาคดี พยานอาจถูกเรียกโดยฝ่ายโจทก์หรือฝ่ายจำเลย โดยมีขั้นตอนการซักถามดังนี้:

1. การซักถาม (Direct Examination): ฝ่ายที่เรียกพยานมาเป็นผู้ถามคำถามเป็นลำดับแรก
2. การถามค้าน (Cross-examination): ฝ่ายตรงข้ามมีสิทธิ์ถามคำถามเพื่อทดสอบความน่าเชื่อถือหรือหาข้อโต้แย้งในคำเบิกความ
3. การถามติง (Redirect Examination): ฝ่ายที่เรียกพยานมาสามารถถามคำถามเพิ่มเติมเพื่อแก้ไขหรือหักล้างข้อสงสัยที่เกิดขึ้นจากการถามค้าน

ความน่าเชื่อถือของพยาน

แม้ว่าคำเบิกความของประจักษ์พยานมักถูกมองว่าน่าเชื่อถือกว่าพยานแวดล้อม แต่การศึกษาพบว่าความจำของมนุษย์อาจมีความผิดพลาดได้ ซึ่งอาจเกิดจากการสังเกตที่ผิดพลาด ความจำที่เลือนลาง หรืออคติ ดังนั้น ศาลจึงมักพิจารณาคำเบิกความของพยานหลายปากเพื่อหาจุดร่วมที่สอดคล้องกันเพื่อระบุข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นจริง