เรือแม่ ยานพาหนะบรรทุกและสนับสนุนการปฏิบัติการ

เรือแม่ (Mother ship หรือ Mothership) คือยานพาหนะขนาดใหญ่ที่ทำหน้าที่เป็นฐานปฏิบัติการหลักในการนำทาง ให้การสนับสนุน หรือบรรทุกยานพาหนะขนาดเล็กกว่าเพื่อนำไปปฏิบัติภารกิจในพื้นที่เป้าหมาย โดยคำว่า "เรือแม่" ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่เรือในทะเลเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมถึงอากาศยานและยานอวกาศอีกด้วย

หน้าที่หลักของเรือแม่คือการขยายขีดความสามารถของยานพาหนะขนาดเล็ก ซึ่งมักจะมีระยะการเดินทางจำกัด หรือต้องการการสนับสนุนด้านทรัพยากร เช่น เชื้อเพลิงและเสบียง เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานในพื้นที่ห่างไกลได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การใช้งานในทางทะเล

ในบริบททางทะเล เรือแม่ทำหน้าที่เป็นฐานสนับสนุนสำหรับเรือขนาดเล็กหรืออุปกรณ์ดำน้ำ

• การสำรวจมหาสมุทร: เรือแม่มักถูกใช้เพื่อบรรทุกเรือดำน้ำขนาดเล็กหรือยานสำรวจใต้น้ำ (Submersibles) ไปยังพื้นที่ที่ต้องการสำรวจ เช่น เรือ Atlantis II ที่บรรทุกยานสำรวจ DSV Alvin เพื่อลงไปสำรวจจุดลึกของมหาสมุทร
• การสนับสนุนทางยุทธวิธี: ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เยอรมนีได้พัฒนาเรือดำน้ำแบบ Type XIV หรือที่รู้จักในชื่อ Milchkuh (วัวนม) เพื่อทำหน้าที่เป็นเรือส่งกำลังบำรุงให้กับเรือดำน้ำ U-boat ลำอื่นๆ ในทะเล
• การใช้งานโดยโจรสลัด: ในปัจจุบัน โจรสลัดโซมาเลียมีการใช้เรือประมงขนาดใหญ่เป็นเรือแม่เพื่อขยายระยะการปฏิบัติการในมหาสมุทรอินเดีย โดยการนำเรือเร็วขนาดเล็กออกไปโจมตีเรือสินค้าในพื้นที่ห่างไกล

การใช้งานในทางอากาศยาน

ในด้านการบิน เรือแม่ถูกนำมาใช้ในหลายรูปแบบเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการทดสอบและการส่งกำลังทางอากาศ

อากาศยานบรรทุก (Airborne Aircraft Carriers)

ในยุคของเรือเหาะ (Airships) สหรัฐอเมริกาเคยสร้างเรือเหาะขนาดใหญ่ เช่น USS Akron (ZRS-4) และ USS Macon (ZRS-5) ซึ่งมีโรงเก็บเครื่องบินภายในตัว สามารถบรรทุกเครื่องบินขับไล่ขนาดเล็กอย่าง Curtiss F9C Sparrowhawk และใช้ระบบ "Trapeze" ในการปล่อยและรับเครื่องบินกลับเข้าสู่ตัวเรือเหาะ

การปล่อยตัวกลางอากาศ (Air Launch)

คือการที่เครื่องบินขนาดใหญ่บรรทุกอากาศยานหรือระเบิดที่มีเครื่องยนต์ไปยังจุดปล่อยตัวก่อนจะปล่อยให้บินแยกออกไปปฏิบัติภารกิจ

• ภารกิจทางทหาร: ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ญี่ปุ่นใช้เครื่องบินทิ้งระเบิด Mitsubishi G4M บรรทุกเครื่องบินพลีชีพ Yokosuka MXY7 Ohka เพื่อนำไปปล่อยใกล้เป้าหมาย
• การทดสอบทางวิทยาศาสตร์: NASA ได้ดัดแปลงเครื่องบินทิ้งระเบิด Boeing B-52 Stratofortress เพื่อใช้เป็นแพลตฟอร์มในการปล่อยเครื่องบินทดลองความเร็วสูงอย่าง North American X-15 ในช่วงทศวรรษ 1960

การบรรทุกแบบยึดติด (Captive Carry)

การบรรทุกแบบยึดติดคือการที่อากาศยานหรือยานอวกาศถูกบรรทุกไปกับเครื่องบินแม่โดยไม่มีการแยกตัวออกในระหว่างการบิน มักใช้เพื่อการทดสอบโครงสร้างอากาศพลศาสตร์หรือการขนส่ง

• ตัวอย่างสำคัญ: การใช้ Boeing 747 ในการขนส่งกระสวยอวกาศ (Space Shuttle) ของ NASA และการใช้ Antonov An-225 Mriya ของสหภาพโซเวียตในการขนส่งยานอวกาศ Buran

เครื่องบินปรสิต (Parasite Aircraft)

เครื่องบินปรสิตคืออากาศยานขนาดเล็กที่ถูกออกแบบมาให้ทำงานร่วมกับเครื่องบินแม่ โดยอาจทำหน้าที่ลาดตระเวนหรือป้องกันภัยทางอากาศให้กับเครื่องบินแม่ ซึ่งมีการทดลองใช้ทั้งในเรือเหาะของอังกฤษและโครงการ Zveno ของสหภาพโซเวียตที่ใช้เครื่องบิน Tupolev TB-1 และ TB-3 บรรทุกเครื่องบินขับไล่ขนาดเล็ก