การจำแนกประเภทเครื่องดนตรี

ในทางดนตรีวิทยา (Organology) หรือการศึกษาเกี่ยวกับเครื่องดนตรี มีวิธีการจำแนกประเภทเครื่องดนตรีที่หลากหลาย โดยส่วนใหญ่แต่ละวิธีจะถูกพัฒนาขึ้นตามบริบททางวัฒนธรรมและความต้องการทางดนตรีของกลุ่มคนในวัฒนธรรมนั้นๆ ซึ่งทำให้การนำระบบจำแนกของวัฒนธรรมหนึ่งไปใช้กับอีกวัฒนธรรมหนึ่งอาจเกิดความคลาดเคลื่อนได้ เช่น การจำแนกตามลักษณะการใช้งานในวัฒนธรรมหนึ่ง อาจไม่สอดคล้องกับการใช้งานเครื่องดนตรีชนิดเดียวกันในอีกวัฒนธรรมหนึ่ง

เกณฑ์ในการจำแนกประเภท

เกณฑ์ที่ใช้ในการแบ่งประเภทเครื่องดนตรีจะแตกต่างกันไปตามมุมมอง ยุคสมัย และสถานที่ โดยปัจจัยที่นำมาพิจารณามีดังนี้:

• ลักษณะทางกายภาพ: รูปร่าง การก่อสร้าง วัสดุที่ใช้ และสภาพทางกายภาพ
• วิธีการบรรเลง: เช่น การดีด การสี การตี หรือการเป่า
• กลไกการกำเนิดเสียง: วิธีที่เครื่องดนตรีสร้างแรงสั่นสะเทือนเพื่อเกิดเป็นเสียง
• คุณภาพเสียง (Timbre): ลักษณะเฉพาะของเสียงที่เกิดขึ้น
• ช่วงเสียง (Range): ระดับเสียงต่ำสุดถึงสูงสุด และความดังเบา (Dynamics)
• หน้าที่ทางดนตรี: เช่น การดำเนินทำนอง (Melodic) หรือการให้จังหวะ (Rhythmic)
• บทบาทในวงดนตรี: ตำแหน่งของเครื่องดนตรีในวงออร์เคสตราหรือวงดนตรีประเภทต่างๆ

ระบบการจำแนกของตะวันตก

ในดนตรีตะวันตก ระบบที่แพร่หลายที่สุดจะแบ่งเครื่องดนตรีออกเป็นกลุ่มหลักๆ ดังนี้:

• เครื่องสาย (String instruments): มักแบ่งย่อยเป็นเครื่องดีดและเครื่องสี
• เครื่องลม (Wind instruments): แบ่งย่อยเป็นเครื่องลมไม้ (Woodwinds) และเครื่องลมทองเหลือง (Brass)
• เครื่องกระทบ (Percussion instruments): เครื่องดนตรีที่ทำให้เกิดเสียงด้วยการตี เคาะ หรือเขย่า
• เครื่องดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ (Electronic instruments): เครื่องดนตรีที่ใช้กระแสไฟฟ้าในการสร้างหรือขยายเสียง

วิวัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การจำแนกประเภทในยุโรปมีรากฐานมาตั้งแต่สมัยกรีกโบราณ จูเลียส พอลลักซ์ (Julius Pollux) นักไวยากรณ์ชาวกรีกในศตวรรษที่ 2 ได้นำเสนอระบบสองกลุ่ม คือ เครื่องกระทบ (รวมเครื่องสาย) และเครื่องลม ซึ่งแนวคิดนี้ส่งผลต่อการจำแนกในยุคกลางและยุคหลังยุคกลาง

ต่อมาในยุคเฮลเลนิสติก นักคิดอย่างนิโคมาคัส (Nicomachus) และพอร์ฟิรี (Porphyry) ได้พัฒนาระบบที่แบ่งเป็น เครื่องลม เครื่องสาย และเครื่องกระทบ ซึ่งเป็นรากฐานของระบบสมัยใหม่ มาร์ติน อะกริโคลา (Martin Agricola) ได้ขยายความโดยแยกเครื่องสายที่ใช้การดีด (เช่น กีตาร์) ออกจากเครื่องสายที่ใช้การสี (เช่น ไวโอลิน)

ข้อจำกัดของระบบตะวันตกดั้งเดิม

เครื่องดนตรีบางชนิดไม่สามารถจัดเข้ากลุ่มได้อย่างชัดเจนในระบบนี้ เช่น เซอร์เพนท์ (Serpent) ซึ่งมีกลไกการเกิดเสียงแบบเครื่องลมทองเหลือง (ใช้ริมฝีปากสั่นสะเทือน) แต่มีรูปร่างและวิธีการควบคุมระดับเสียงคล้ายเครื่องลมไม้

นอกจากนี้ เครื่องดนตรีประเภทลิ่มนิ้ว (Keyboard instruments) เช่น เปียโน มักถูกจัดให้อยู่ในหมวดหมู่เฉพาะ เนื่องจากเปียโนมีสาย (เครื่องสาย) แต่เสียงเกิดจากการใช้ค้อนเคาะ (เครื่องกระทบ) ทำให้ยากต่อการระบุประเภทที่ชัดเจน

ระบบ Hornbostel-Sachs

เพื่อแก้ปัญหาความไม่ครอบคลุมของระบบดั้งเดิม วิกเตอร์-ชาร์ลส์ มาฮิลลอน (Victor-Charles Mahillon) ได้นำเสนอระบบจำแนกในปี 1888 โดยใช้คำศัพท์ภาษากรีก ซึ่งต่อมา เอริค ฟอน ฮอร์นบอสเทล (Erich von Hornbostel) และ เคิร์ต ซัคส์ (Curt Sachs) ได้นำมาพัฒนาต่อจนกลายเป็น ระบบ Hornbostel-Sachs ในปี 1914 ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลในปัจจุบัน โดยแบ่งตามแหล่งกำเนิดเสียงหลัก:

• Chordophones (คอร์ดโดโฟน): เครื่องดนตรีที่เสียงเกิดจากการสั่นสะเทือนของสาย
• Aerophones (แอโรโฟน): เครื่องดนตรีที่เสียงเกิดจากการสั่นสะเทือนของอากาศ
• Membranophones (เมมเบรโนโฟน): เครื่องดนตรีที่เสียงเกิดจากการสั่นสะเทือนของผิวหนังหรือเยื่อบางๆ
• Idiophones (อิดิโอโฟน): เครื่องดนตรีที่เสียงเกิดจากการสั่นสะเทือนของตัววัสดุเอง