เรือนจำปาวียัก ประวัติศาสตร์แห่งการกักขังและการต่อสู้ในวอร์ซอ

เรือนจำปาวียัก (Pawiak) เป็นเรือนจำที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ ตั้งอยู่ในกรุงวอร์ซอ ประเทศโปแลนด์ ก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1835 ในช่วงที่โปแลนด์อยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิรัสเซีย (Congress Poland) เรือนจำแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่คุมขังอาชญากรทั่วไป แต่ยังกลายเป็นสัญลักษณ์ของการกดขี่ทางการเมืองและการต่อสู้เพื่อเอกราชของชาวโปแลนด์ตลอดระยะเวลากว่าหนึ่งศตวรรษ

การก่อตั้งและยุคจักรวรรดิรัสเซีย

เรือนจำปาวียักได้รับชื่อมาจากถนน ulica Pawia (ถนนนกยูง) ซึ่งเป็นที่ตั้งของเรือนจำ ออกแบบโดยสถาปนิก เอนริโก มาร์โคนี (Enrico Marconi) และฟรีเดอริก ฟลอเรียน สการ์เบก (Fryderyk Florian Skarbek) นักปฏิรูปเรือนจำผู้มีชื่อเสียง โดยเริ่มก่อสร้างระหว่างปี ค.ศ. 1829 ถึง 1835

ในช่วงศตวรรษที่ 19 ภายใต้การควบคุมของรัสเซีย ปาวียักทำหน้าที่เป็นเรือนจำหลักของโปแลนด์ตอนกลาง ใช้คุมขังทั้งนักโทษการเมืองและอาชญากรทั่วไป โดยเฉพาะในช่วงการลุกฮือเดือนมกราคม ค.ศ. 1863 (January Uprising) เรือนจำแห่งนี้ถูกใช้เป็นค่ายพักชั่วคราวสำหรับชาวโปแลนด์ที่ถูกตัดสินให้เนรเทศไปยังไซบีเรีย

ยุคสาธารณรัฐโปแลนด์และการเปลี่ยนแปลง

หลังจากโปแลนด์ได้รับเอกราชในปี ค.ศ. 1918 เรือนจำปาวียักได้เปลี่ยนบทบาทมาเป็นเรือนจำหลักสำหรับอาชญากรในกรุงวอร์ซอ โดยมีการแบ่งส่วนการคุมขังอย่างชัดเจน ซึ่งส่วนที่ใช้คุมขังผู้หญิงถูกเรียกว่า Serbia อย่างไรก็ตาม ชาวเมืองวอร์ซอมักเรียกชื่อรวมทั้งคอมเพล็กซ์เรือนจำว่า "ปาวียัก" ซึ่งครอบคลุมทั้งส่วนของผู้ชายและผู้หญิง

การยึดครองโดยนาซีเยอรมนีในสงครามโลกครั้งที่ 2

ภายหลังการรุกรานโปแลนด์ในปี ค.ศ. 1939 เรือนจำปาวียักถูกเปลี่ยนให้เป็นเรือนจำของเกสตาโป (Gestapo) ซึ่งกลายเป็นสถานที่แห่งความโหดร้ายทารุณในช่วงการยึดครองของนาซีเยอรมนี

• จำนวนผู้ถูกคุมขัง: คาดว่ามีผู้ถูกคุมขังประมาณ 100,000 คนตลอดช่วงการดำเนินงานของเรือนจำ
• การสูญเสีย: มีผู้เสียชีวิตภายในเรือนจำประมาณ 37,000 คน จากการถูกประหารชีวิต การทรมาน หรือสภาพความเป็นอยู่ที่ย่ำแย่ และอีกประมาณ 60,000 คนถูกส่งต่อไปยังค่ายกักกันของนาซี
• กลุ่มผู้ประสบภัย: ชาวเยิวจำนวนมากถูกส่งมายังปาวียักหลังจากที่เกตโตวอร์ซอ (Warsaw Ghetto) ถูกปิดตัวลงในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1940 และในช่วงการเนรเทศครั้งใหญ่ระหว่างเดือนกรกฎาคมถึงสิงหาคม ค.ศ. 1942

ในช่วงการลุกฮือในเกตโตวอร์ซอ เรือนจำปาวียักถูกใช้เป็นฐานปฏิบัติการของกองกำลังเยอรมัน โดยผู้คุมเรือนจำภายใต้การนำของ ฟรานซ์ บือร์คล (Franz Bürkl) ได้อาสาเข้าร่วมในการไล่ล่าชาวเยิว

เหตุการณ์พยายามแหกคุกและการทำลายล้าง

ในวันที่ 19 กรกฎาคม ค.ศ. 1944 เกิดความพยายามในการแหกคุกครั้งใหญ่โดยการสนับสนุนของนักโทษและผู้คุมชาวยูเครนชื่อ เปเทรนโก (Petrenko) ร่วมกับการโจมตีจากภายนอก แต่แผนการล้มเหลว ส่งผลให้เปเทรนโกและผู้ร่วมขบวนการบางส่วนตัดสินใจฆ่าตัวตาย ขณะที่หน่วยจู่โจมจากภายนอกถูกซุ่มโจมตีจนเกือบทั้งหมดถูกกำจัด

เพื่อเป็นการตอบโต้ เยอรมันได้ประหารชีวิตนักโทษมากกว่า 380 คนในวันถัดมา ต่อมาในวันที่ 30 กรกฎาคม ค.ศ. 1944 นักโทษกลุ่มสุดท้ายประมาณ 2,400 คน (ชาย 2,000 คน และหญิง 400 คน) ถูกส่งไปยังค่ายกักกัน Gross-Rosen และ Ravensbrück ก่อนที่เหตุการณ์วอร์ซออัพไรซิง (Warsaw Uprising) จะเริ่มต้นขึ้นในวันที่ 1 สิงหาคม

ในวันที่ 21 สิงหาคม ค.ศ. 1944 หลังจากที่กองกำลังเยอรมันยึดพื้นที่คืนจากกลุ่มผู้ต่อต้านได้ พวกเขาได้สังหารนักโทษที่เหลืออยู่และทำการเผาพร้อมระเบิดอาคารเรือนจำจนพังพินาศ

สถานะปัจจุบันและพิพิธภัณฑ์

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 อาคารเรือนจำไม่ได้ถูกสร้างขึ้นใหม่ เหลือเพียงซากประตูทางเข้าบางส่วนและห้องขังเพียง 3 ห้องเท่านั้น ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1990 ห้องใต้ดินที่หลงเหลืออยู่ได้ถูกเปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑ์ ซึ่งทำงานร่วมกับอนุสรณ์สถานแห่งการต่อสู้และการพลีชีพ (Mausoleum of Struggle and Martyrdom) ภายใต้ชื่อ พิพิธภัณฑ์แห่งเอกราช (Museum of Independence) เพื่อระลึกถึงผู้ที่ต้องทนทุกข์ทรมานในสถานที่แห่งนี้