การแบ่งปันความเป็นเจ้าของในที่ทำงาน บทวิเคราะห์ของ Raymond Russell

Sharing Ownership in the Workplace เป็นหนังสือที่เขียนโดย Raymond Russell นักสังคมวิทยาชาวอเมริกัน ตีพิมพ์ในปี 1985 โดย State University of New York Press ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของชุด SUNY Series in the Sociology of Work หนังสือเล่มนี้สำรวจแนวคิดเรื่องความเป็นเจ้าของของพนักงานทั้งในสหรัฐอเมริกาและต่างประเทศ โดยมุ่งเน้นไปที่รูปแบบการแบ่งปันความเป็นเจ้าของและแนวโน้มที่บริษัทซึ่งมีคนงานเป็นเจ้าของมักจะ "เสื่อมถอย" (degenerate) กลับไปเป็นบริษัทรูปแบบดั้งเดิม

กรอบแนวคิดเรื่องความเป็นเจ้าของ

Russell เสนอว่าความเป็นเจ้าของไม่ใช่สิทธิเดี่ยวที่แบ่งแยกไม่ได้ แต่เป็น "กลุ่มของสิทธิ" (bundle of rights) ซึ่งเขาสามารถแบ่งออกเป็นสองส่วนหลักคือ:

• ส่วนแบ่งทางเศรษฐกิจ (Equity): สิทธิในการเรียกร้องรายได้และสินทรัพย์ของบริษัท
• การควบคุม (Control): สิทธิทางการเมืองในการปกครองและบริหารจัดการบริษัท

เมื่อนำความแตกต่างนี้มาผสมผสานกับรูปแบบการถือครอง (แบบกลุ่มหรือแบบรายบุคคล) Russell จึงสร้างหมวดหมู่ความเป็นเจ้าของได้ 4 ประเภท ได้แก่ พนักงานในฐานะผู้ถือหุ้น, การเป็นเจ้าของผ่านการเป็นสมาชิก, ประชาธิปไตยในที่ทำงาน และความเป็นเจ้าของที่แสดงออกผ่านลักษณะของงาน

กรณีศึกษาและการเสื่อมถอยของสหกรณ์

หัวใจสำคัญของหนังสือเล่มนี้คือการศึกษาองค์กร 3 ประเภทในสหรัฐฯ ที่รักษาความเป็นเจ้าของของพนักงานไว้ได้นานกว่า 50 ปี:

1. บริษัทเก็บขยะในพื้นที่อ่าวซานฟรานซิสโก: ก่อตั้งโดยผู้อพยพชาวอิตาลีตอนเหนือ ใช้ระบบประชาธิปไตยแบบหนึ่งคนหนึ่งเสียง แต่ในที่สุดก็เริ่มเสื่อมถอยเนื่องจากความต้องการเครื่องจักรราคาสูง การนำระบบคอมพิวเตอร์มาใช้ และการกดดันจากบริษัทจัดการขยะระดับชาติ
2. สหกรณ์แท็กซี่: ศึกษาในบอสตันและลอสแอนเจลิส พบว่ากฎระเบียบการออกใบอนุญาตมีผลอย่างมาก เมื่อใบอนุญาตกลายเป็นสินทรัพย์ที่ซื้อขายได้ สมาชิกบางกลุ่มจึงกลายเป็นเจ้าของ "กองเรือขนาดเล็ก" และเริ่มจ้างคนขับที่ไม่ใช่เจ้าของ
3. กลุ่มวิชาชีพ (สำนักงานกฎหมาย, การแพทย์, บัญชี): เป็นรูปแบบที่เสถียรที่สุด เนื่องจากใช้เงินทุนน้อยและมีระบบการแบ่งรายได้ตามสูตรที่ชัดเจน รวมถึงระบบการเลื่อนตำแหน่งแบบ "up-or-out" ที่ผูกมัดพนักงานที่มีทักษะไว้กับบริษัท

มุมมองต่อ ESOP และความเป็นเจ้าของจากเบื้องบน

Russell แสดงความกังขาต่อแผนการถือหุ้นของพนักงาน (Employee Stock Ownership Plans หรือ ESOPs) ที่ถูกสร้างขึ้นจากฝ่ายบริหาร โดยมองว่ามักถูกใช้เป็นเครื่องมือในการหลีกเลี่ยงสหภาพแรงงาน หรือใช้เป็นเกราะป้องกันการเข้าซื้อกิจการ มากกว่าจะเป็นการมอบอำนาจให้คนงานอย่างแท้จริง เขาเปรียบสิ่งนี้ว่าเป็น "ชาวกรีกที่นำของขวัญมาให้" (Greeks bearing gifts) ซึ่งแตกต่างจากความเป็นเจ้าของที่คนงานสร้างขึ้นด้วยตนเอง

บทสรุป

Russell สรุปว่าความเป็นเจ้าของของพนักงานจะให้พลังแก่คนงานได้เท่ากับที่คนงานใส่ลงไปในนั้นเท่านั้น อย่างไรก็ตาม แนวคิดนี้จะยังคงอยู่ในวาระระดับชาติเพราะมันคือส่วนหนึ่งของ "ความฝันแบบอเมริกัน" (American Dream)