การคุ้มครองทางสังคม แนวทางลดความยากจนและสร้างความเท่าเทียม

การคุ้มครองทางสังคม ตามคำนิยามของสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาสังคมแห่งสหประชาชาติ (UNRISD) คือการดำเนินการเพื่อป้องกัน จัดการ และเอาชนะสถานการณ์ที่ส่งผลกระทบเชิงลบต่อความเป็นอยู่ของผู้คน โดยมีเป้าหมายหลักเพื่อลดความยากจนและความเปราะบาง ผ่านการส่งเสริมตลาดแรงงานที่มีประสิทธิภาพ ลดความเสี่ยงที่ผู้คนต้องเผชิญ และเพิ่มขีดความสามารถในการจัดการความเสี่ยงทางเศรษฐกิจและสังคม เช่น การว่างงาน การถูกกีดกันออกจากสังคม ความเจ็บป่วย ความพิการ และการเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ

ในปัจจุบันมีการนำแนวทาง การคุ้มครองทางสังคมแบบปรับตัว (Adaptive Social Protection) มาใช้ ซึ่งเป็นการบูรณาการการจัดการความเสี่ยงจากภัยพิบัติและการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เพื่อเสริมสร้างความยืดหยุ่นต่อเหตุการณ์ไม่คาดฝัน ซึ่งแนวทางนี้เป็นส่วนหนึ่งของเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG) ข้อที่ 10 ของสหประชาชาติ ที่มุ่งเน้นการส่งเสริมความเท่าเทียมที่มากขึ้น

ประเภทของการคุ้มครองทางสังคมที่พบบ่อย

การคุ้มครองทางสังคมสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ดังนี้:

• การแทรกแซงตลาดแรงงาน (Labor Market Interventions): นโยบายและโปรแกรมที่ออกแบบมาเพื่อส่งเสริมการจ้างงาน การดำเนินงานของตลาดแรงงานที่มีประสิทธิภาพ และการคุ้มครองแรงงาน
• การประกันสังคม (Social Insurance): การบรรเทาความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับการว่างงาน สุขภาพ ความพิการ การบาดเจ็บจากการทำงาน และวัยชรา เช่น ประกันสุขภาพหรือประกันการว่างงาน
• การช่วยเหลือทางสังคม (Social Assistance): การโอนทรัพยากร ไม่ว่าจะเป็นเงินสดหรือสิ่งของ ให้แก่บุคคลหรือครัวเรือนที่เปราะบางซึ่งไม่มีแหล่งสนับสนุนอื่นที่เพียงพอ เช่น พ่อแม่เลี้ยงเดี่ยว คนไร้บ้าน หรือผู้ที่มีความบกพร่องทางร่างกายและจิตใจ

ประวัติความเป็นมา

ในอดีต การคุ้มครองทางสังคมถูกนำมาใช้ในรัฐสวัสดิการของยุโรปและประเทศพัฒนาแล้วเพื่อรักษามาตรฐานการครองชีพและแก้ไขปัญหาความยากจนชั่วคราว ตัวอย่างแรกๆ ของการคุ้มครองทางสังคมโดยรัฐสามารถย้อนกลับไปได้ถึงสมัยจักรพรรดิไทรจันแห่งโรมัน ผู้ทรงขยายโครงการแจกธัญพืชฟรีให้แก่พลเมืองที่ยากจนและจัดตั้งกองทุนสาธารณะเพื่อสนับสนุนเด็กยากจน

ระบบสวัสดิการที่เป็นรูปธรรมเริ่มแพร่หลายในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 โดยในเยอรมนีและบริเตนใหญ่ได้มีการจัดตั้งระบบสวัสดิการเพื่อกลุ่มชนชั้นแรงงาน ต่อมาสหรัฐอเมริกาได้ดำเนินตามในช่วงภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (Great Depression) โดยการให้ความช่วยเหลือฉุกเฉินแก่ผู้ที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด

ปัจจุบัน การคุ้มครองทางสังคมได้ขยายขอบเขตครอบคลุมประเด็นที่กว้างขึ้น และถูกนำมาใช้เป็นแนวทางเชิงนโยบายในประเทศกำลังพัฒนา เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจนเรื้อรังและจัดการกับสาเหตุเชิงโครงสร้าง โดยมุ่งเน้นให้ผู้รับความช่วยเหลือสามารถหลุดพ้นจากความยากจนได้อย่างยั่งยืน แทนที่จะเป็นเพียงการคุ้มครองแบบตั้งรับต่อเหตุการณ์ไม่คาดฝันเท่านั้น

การแทรกแซงตลาดแรงงาน

การแทรกแซงตลาดแรงงานประกอบด้วยนโยบายทั้งแบบเชิงรุกและเชิงรับ เพื่อให้การคุ้มครองแก่ผู้ยากไร้ที่ยังมีความสามารถในการทำงาน

นโยบายเชิงรับ (Passive Policies)

โปรแกรมเชิงรับ เช่น ประกันการว่างงาน หรือการสนับสนุนด้านรายได้ จะช่วยบรรเทาความต้องการทางการเงินของผู้ว่างงาน แต่ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อเพิ่มความสามารถในการจ้างงานของบุคคลนั้น

นโยบายเชิงรุก (Active Labour Market Policies - ALMPs)

นโยบายเชิงรุกมุ่งเน้นการเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงตลาดแรงงานของผู้ว่างงานโดยตรง โดยมีวัตถุประสงค์หลัก 2 ประการ:

1. ด้านเศรษฐกิจ: ลดความเสี่ยงของการว่างงาน เพิ่มความสามารถในการหางาน และเพิ่มขีดความสามารถในการหารายได้ ผลิตภาพ และค่าจ้าง
2. ด้านสังคม: ปรับปรุงการรวมกลุ่มทางสังคม และส่งเสริมการมีส่วนร่วมในการจ้างงานที่มีผลิตภาพ

นโยบายเชิงรุกเป็นวิธีหนึ่งในการแก้ไขผลกระทบเชิงลบจากการปรับโครงสร้างอุตสาหกรรมในเศรษฐกิจเปลี่ยนผ่าน และช่วยให้กลุ่มคนที่เปราะบางที่สุดสามารถเข้าสู่ตลาดแรงงานได้ โดยมักจะมุ่งเป้าไปที่ผู้ว่างงานระยะยาว แรงงานในครอบครัวยากจน และกลุ่มที่เสียเปรียบในตลาดแรงงาน

กิจกรรมในโปรแกรมตลาดแรงงานเชิงรุก

• บริการการจ้างงาน: การให้คำปรึกษา การช่วยเหลือในการจัดหางาน การจับคู่ตำแหน่งงาน และบริการอื่นๆ เพื่อปรับปรุงการทำงานของตลาดแรงงาน
• การฝึกอบรมวิชาชีพ: การฝึกอบรมหรือการฝึกทักษะใหม่สำหรับผู้ว่างงาน แรงงานที่ถูกเลิกจ้างจำนวนมาก และเยาวชน เพื่อเพิ่มปริมาณการจัดหางาน
• การสร้างงานโดยตรง: การส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) เช่น โครงการสาธารณะ หรือการให้เงินอุดหนุน เพื่อเพิ่มความต้องการแรงงาน

ความท้าทายสำคัญในการดำเนินงานคือการนำแรงงานนอกระบบ (Informal Economy) เข้ามามีส่วนร่วม เนื่องจากในประเทศกำลังพัฒนา แรงงานนอกระบบมีสัดส่วนสูงมาก ซึ่งส่วนใหญ่ไม่ได้รับความคุ้มครองจากระบบประกันสังคม มาตรการความปลอดภัยและอาชีวอนามัย หรือกฎระเบียบด้านเงื่อนไขการทำงาน การแทรกแซงตลาดแรงงานจึงพยายามบูรณาการกลยุทธ์ต่างๆ เพื่อป้องกันและชดเชยความเสี่ยงทางอาชีพและสังคมในเศรษฐกิจนอกระบบ