แม่น้ำโซน สายน้ำสำคัญทางตอนกลางของอินเดีย

แม่น้ำโซน (Sone River หรือ Son River) เป็นแม่น้ำสายสำคัญที่ไหลผ่านพื้นที่ตอนกลางของประเทศอินเดีย มีลักษณะเป็นแม่น้ำที่ไหลตลอดปี โดยมีต้นกำเนิดอยู่บริเวณเนินเขาอามาร์กันตัก (Amarkantak Hill) ในเขตเพนดรา (Pendra) รัฐฉัตตีสครห์ และไหลไปบรรจบกับแม่น้ำคงคา (Ganges) บริเวณใกล้กับเมืองมาเนอร์ (Maner) ในเมืองปัตนา รัฐพิหาร

แม่น้ำโซนถือเป็นลำน้ำสาขาทางทิศใต้ที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับสองของแม่น้ำคงคา รองจากแม่น้ำยมุนา นอกจากนี้ยังเป็นที่รู้จักในด้านการเป็นแหล่งทรายคุณภาพดีที่กระจายอยู่ตลอดแนวลำน้ำ และเป็นที่ตั้งของโครงการเขื่อนและโรงไฟฟ้าพลังน้ำหลายแห่ง

เส้นทางการไหลและลักษณะทางกายภาพ

ในภาษาฮินดี แม่น้ำสายนี้เรียกว่า 'สุน' (Sone/Sone) แต่ในภาษาสันสกฤตเรียกว่า 'โชน' (Shon) ซึ่งเป็นหนึ่งในแม่น้ำไม่กี่สายในอินเดียที่มีชื่อเป็นเพศชาย (เช่นเดียวกับแม่น้ำดามโอดราและแม่น้ำพรหมบุตร)

แม่น้ำโซนมีต้นกำเนิดใกล้กับจุดเริ่มต้นของแม่น้ำนาร์มาดา โดยไหลขึ้นไปทางทิศเหนือ-ตะวันตกเฉียงเหนือผ่านเขตชาห์ดอล รัฐมัธยประเทศ ก่อนจะหักเลี้ยวไปทางทิศตะวันออกอย่างรวดเร็วเมื่อเข้าสู่เทือกเขาไคเมอร์ (Kaimur Range) จากนั้นจึงไหลขนานไปกับเทือกเขาไคเมอร์ผ่านรัฐอุตตรประเทศ รัฐฌารขัณฑ์ และรัฐพิหาร จนกระทั่งบรรจบกับแม่น้ำคงคาทางทิศตะวันตกของเมืองปัตนา

แม่น้ำโซนมีความยาวประมาณ 784 กิโลเมตร และมีลำน้ำสาขาที่สำคัญ ได้แก่ แม่น้ำริฮันด์ (Rihand), แม่น้ำกันฮาร์ (Kanhar) และแม่น้ำนอร์ทโคเอล (North Koel)

ลักษณะทางอุทกวิทยา

แม่น้ำโซนมีความลาดชันสูง (35–55 เซนติเมตรต่อกิโลเมตร) ทำให้การระบายน้ำเป็นไปอย่างรวดเร็ว ในช่วงฤดูฝน ปริมาณน้ำจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจนกลายเป็นแม่น้ำที่เชี่ยวกราก แต่ในฤดูแล้งระดับน้ำจะลดลงอย่างมากจนกลายเป็นลำธารเล็กๆ ที่สามารถข้ามได้ โดยมีแอ่งน้ำแยกจากกันเป็นจุดๆ เนื่องจากตัวลำน้ำมีความกว้างแต่ตื้น

ความกว้างของลำน้ำมีความผันผวน โดยที่เมืองเดห์รี (Dehri) ลำน้ำกว้างประมาณ 5 กิโลเมตร และกว้างถึง 5-8 กิโลเมตรบริเวณจุดบรรจบกับแม่น้ำนอร์ทโคเอล อย่างไรก็ตาม พื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำมีความแคบเพียง 3-5 กิโลเมตรเท่านั้น

การจัดการน้ำและสิ่งก่อสร้างสำคัญ

เขื่อนและฝาย

มีการสร้างเขื่อนเพื่อควบคุมน้ำและใช้ประโยชน์จากแม่น้ำโซนหลายแห่ง ได้แก่:

• เขื่อนเดห์รี (Dehri Dam): สร้างขึ้นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2416–2417
• ฝายอินทราปุรี (Indrapuri Barrage): สร้างขึ้นห่างจากเขื่อนเดห์รีไปทางต้นน้ำ 8 กิโลเมตร และเริ่มใช้งานในปี พ.ศ. 2511
• เขื่อนบันซาการ์ (Bansagar Dam): ตั้งอยู่ในรัฐมัธยประเทศ เริ่มใช้งานในปี พ.ศ. 2551

สะพานข้ามแม่น้ำ

สะพานโคอิลวาร์ (Koilwar Bridge) หรือสะพานอับดุล บารี (Abdul Bari Bridge) เป็นสะพานรถไฟและรถยนต์ที่มีความยาว 1.44 กิโลเมตร สร้างเสร็จในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2405 และเคยเป็นสะพานที่ยาวที่สุดในอินเดียจนกระทั่งสะพานเนห์รู เซตู (Nehru Setu) ที่เมืองเดห์รีเปิดใช้งานในปี พ.ศ. 2443

นอกจากนี้ยังมีสะพานสมัยใหม่ เช่น สะพานโซนที่เมืองเดโอลอนด์ (Deolond) รัฐมัธยประเทศ ซึ่งเปิดใช้งานในปี พ.ศ. 2529 และสะพาน 6 เลนแห่งใหม่ที่ขนานกับสะพานโคอิลวาร์เดิมเพื่อรองรับทางหลวงหมายเลข NH-922

ความสำคัญทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์

แม่น้ำโซนถูกกล่าวถึงในวรรณกรรมสันสกฤตและวรรณกรรมทมิฬโบราณ (Kuṟuntokai) ตั้งแต่ศตวรรษที่ 2 โดยในมหากาพย์รามายณะ (ตอน บาลกัณฑ์) มีการระบุว่าพระราม พระลักษมณ์ และฤาษีวิศวามิตรได้ข้ามแม่น้ำสายนี้เพื่อเดินทางขึ้นเหนือไปยังแม่น้ำคงคา