ปฏิบัติการสหประชาชาติในคองโก (ONUC)

ปฏิบัติการสหประชาชาติในคองโก (ภาษาฝรั่งเศส: Opération des Nations Unies au Congo หรือตัวย่อ ONUC) คือกองกำลังรักษาสันติภาพของสหประชาชาติที่ถูกส่งเข้าไปปฏิบัติการในสาธารณรัฐคองโกในปี ค.ศ. 1960 เพื่อตอบสนองต่อวิกฤตการณ์คองโก (Congo Crisis) ปฏิบัติการนี้ถือเป็นภารกิจรักษาสันติภาพครั้งแรกของสหประชาชาติที่มีขีดความสามารถทางทหารอย่างมีนัยสำคัญ และยังคงเป็นหนึ่งในปฏิบัติการที่มีขนาดและขอบเขตใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ขององค์กร

ภูมิหลังและสาเหตุของวิกฤตการณ์

สาธารณรัฐคองโกได้รับเอกราชจากเบลเยียมเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน ค.ศ. 1960 อย่างไรก็ตาม สถานการณ์กลับดิ่งลงสู่ความวุ่นวายอย่างรวดเร็ว เนื่องจากพลโท เอมิล ยันเซนส์ (Émile Janssens) ผู้บัญชาการกองกำลัง Force Publique ปฏิเสธที่จะให้เจ้าหน้าที่ระดับสูงเป็นชาวแอฟริกัน ส่งผลให้เกิดการก่อจลาจลและการก่อกบฏในกองทัพเพียง 4 วันหลังจากได้รับเอกราช

ในขณะที่ประธานาธิบดี โจเซฟ กาซา-วูบู (Joseph Kasa-Vubu) และนายกรัฐมนตรี ปาทริส ลูมุมบา (Patrice Lumumba) พยายามเจรจากับกลุ่มผู้ก่อการ รัฐบาลเบลเยียมได้ตัดสินใจส่งกองทัพกลับเข้ามาในคองโกโดยอ้างว่าเพื่อปกป้องพลเมืองชาวเบลเยียม ซึ่งรัฐบาลคองโกมองว่าเป็นการรุกรานแบบอาณานิคมสมัยใหม่ (Neo-colonial aggression)

สถานการณ์เลวร้ายลงเมื่อ มัวอิส ชอมเบ (Moïse Tshombé) ประกาศแยกตัวเป็นอิสระในจังหวัดกาตังกา (Katanga) ซึ่งเป็นพื้นที่ที่อุดมไปด้วยทรัพยากรแร่ธาตุ เช่น ทองแดง โคบอลต์ เพชร และยูเรเนียม โดยได้รับการสนับสนุนจากเบลเยียมเพื่อรักษาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและการทำเหมืองแร่

การจัดตั้งและอาณัติของ ONUC

วันที่ 12 กรกฎาคม ค.ศ. 1960 ประธานาธิบดีและนายกรัฐมนตรีของคองโกได้ร้องขอความช่วยเหลือจากสหประชาชาติ ส่งผลให้คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติผ่านมติที่ 143 (Resolution 143) เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม ค.ศ. 1960 โดยมีสาระสำคัญดังนี้:

• เรียกร้องให้เบลเยียมถอนกองกำลังออกจากคองโกโดยทันที
• มอบอำนาจให้เลขาธิการสหประชาชาติให้ความช่วยเหลือทางทหารแก่รัฐบาลคองโก
• รักษากฎหมายและความสงบเรียบร้อยภายในประเทศ

ในช่วงแรก ภารกิจนี้เน้นการรักษาสันติภาพ แต่ต่อมาอาณัติได้ขยายขอบเขตครอบคลุมถึงการปกป้องบูรณภาพแห่งดินแดนและความเป็นอิสระทางการเมืองของคองโก การป้องกันสงครามกลางเมือง และการขับไล่กองกำลังต่างชาติที่ไม่ได้รับอนุญาตออกจากพื้นที่

การดำเนินงานและจุดเปลี่ยนสำคัญ

กองกำลัง ONUC มีจำนวนสูงสุดเกือบ 20,000 นาย จากกว่า 20 ประเทศ โดยมีอินเดีย ไอร์แลนด์ และสวีเดน เป็นกำลังหลัก ในช่วงระหว่างเดือนกันยายน ค.ศ. 1961 ถึงธันวาคม ค.ศ. 1962 ปฏิบัติการได้เปลี่ยนผ่านจาก "การรักษาสันติภาพ" (Peacekeeping) ไปสู่ "การบังคับใช้สันติภาพ" (Peace Enforcement) โดยมีการปะทะทางทหารหลายครั้งเพื่อต่อต้านกองกำลังแบ่งแยกดินแดนและทหารรับจ้างในกาตังกา

เหตุการณ์สำคัญที่ส่งผลกระทบต่อภารกิจ ได้แก่ การลอบสังหารนายกรัฐมนตรี ปาทริส ลูมุมบา และการล่มสลายของรัฐบาลกลาง ซึ่งทำให้สหประชาชาติต้องเผชิญกับความท้าทายทางการเมืองอย่างรุนแรง

การสิ้นสุดภารกิจ

หลังจากสามารถรวมจังหวัดกาตังกากลับเข้าสู่ส่วนกลางได้สำเร็จในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1963 สหประชาชาติเริ่มลดบทบาททางทหารและเพิ่มความช่วยเหลือด้านพลเรือน ซึ่งถือเป็นความพยายามช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมที่ใหญ่ที่สุดของสหประชาชาติในขณะนั้น กองกำลัง ONUC ทั้งหมดถูกถอนตัวออกจากคองโกอย่างสมบูรณ์ในวันที่ 30 มิถุนายน ค.ศ. 1964