ขบวนการวัฒนธรรมเสรี การผลักดันเสรีภาพในการสร้างสรรค์และแบ่งปันข้อมูล

ขบวนการวัฒนธรรมเสรี (Free-culture movement) คือความเคลื่อนไหวทางสังคมที่ส่งเสริมเสรีภาพในการเผยแพร่และดัดแปลงผลงานสร้างสรรค์ของผู้อื่นในรูปแบบของ เนื้อหาเสรี (Free content) หรือที่รู้จักกันในชื่อ เนื้อหาแบบเปิด (Open content) โดยสนับสนุนให้ผู้สร้างสรรค์ผลงานใช้สัญญาอนุญาตที่ผ่อนปรนหรือกำหนดให้ผู้ที่นำไปใช้ต้องแบ่งปันต่อในเงื่อนไขเดียวกัน (Share-alike) เช่นเดียวกับรูปแบบที่ใช้ในวิกิพีเดีย

เป้าหมายหลักของขบวนการนี้คือการคัดค้านกฎหมายลิขสิทธิ์ที่เข้มงวดจนเกินไป ซึ่งสมาชิกในขบวนการมองว่าข้อจำกัดเหล่านี้ขัดขวางความคิดสร้างสรรค์และสร้างสิ่งที่เรียกว่า "วัฒนธรรมแห่งการขออนุญาต" (Permission culture) ซึ่งส่งผลให้ขอบเขตของสมบัติสาธารณะ (Public domain) และการใช้งานโดยชอบธรรม (Fair use) ลดน้อยลง ขบวนการนี้จึงมุ่งเน้นการเคลื่อนไหวทางการเมืองเพื่อเรียกร้องให้มีการจำกัดขอบเขตของกฎหมายลิขสิทธิ์ให้เหมาะสม

ประวัติและความเป็นมา

จุดเริ่มต้นและแรงผลักดัน

แนวคิดเรื่องเสรีภาพของข้อมูลมีรากฐานมาตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 1960 โดย Stewart Brand ผู้ก่อตั้ง Whole Earth Catalog ซึ่งมองว่าเทคโนโลยีควรเป็นเครื่องมือในการปลดปล่อยมนุษย์มากกว่าการกดขี่ และในปี 1984 เขาได้สร้างคำขวัญว่า "ข้อมูลต้องการความเป็นอิสระ" (Information wants to be free) เพื่อต่อต้านการควบคุมข้อมูลโดยรัฐบาล

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 1998 เมื่อสภาคองเกรสของสหรัฐอเมริกาผ่านกฎหมาย Sonny Bono Copyright Term Extension Act ซึ่งขยายระยะเวลาคุ้มครองลิขสิทธิ์ออกไปอีก 20 ปี (รวมเป็น 70 ปีหลังการเสียชีวิตของผู้สร้างสรรค์) กฎหมายฉบับนี้ถูกเรียกขานว่า "กฎหมายคุ้มครองมิกกี้เมาส์" (Mickey Mouse Protection Act) เนื่องจากได้รับการสนับสนุนอย่างหนักจากบริษัทบันเทิงยักษ์ใหญ่ เช่น Disney

Lawrence Lessig ได้ออกมาวิพากษ์วิจารณ์ว่ากฎหมายลิขสิทธิ์กลายเป็นอุปสรรคต่อการผลิตทางวัฒนธรรม การแบ่งปันความรู้ และนวัตกรรมทางเทคโนโลยี โดยเขามองว่ากฎหมายถูกกำหนดโดยผลประโยชน์ส่วนตนมากกว่าประโยชน์สาธารณะ Lessig ได้เดินทางบรรยายตามมหาวิทยาลัยต่างๆ ทั่วสหรัฐฯ ซึ่งนำไปสู่การก่อตั้งกลุ่ม Students for Free Culture ที่วิทยาลัย Swarthmore

การก่อตั้ง Creative Commons

ในปี 2001 Lawrence Lessig ได้ริเริ่มก่อตั้ง Creative Commons (CC) เพื่อเป็นระบบสัญญาอนุญาตทางเลือกที่ใช้หลักการ "สงวนสิทธิ์บางประการ" (Some rights reserved) แทนที่ระบบเดิมที่ "สงวนลิขสิทธิ์ทั้งหมด" (All rights reserved) เพื่อสร้างสมดุลระหว่างสิทธิของผู้สร้างสรรค์และความต้องการของสาธารณชนในการนำผลงานไปใช้และดัดแปลง ซึ่งส่งเสริมให้เกิด "วัฒนธรรมการรีมิกซ์" (Remix culture) ที่ผู้ใช้สามารถอ่านและเขียนต่อยอดได้

การกำหนดนิยามของผลงานวัฒนธรรมเสรี

ในช่วงปี 2005-2006 เกิดการวิพากษ์วิจารณ์ว่าสัญญาอนุญาตของ Creative Commons บางประเภทขาดมาตรฐานขั้นต่ำของเสรีภาพ นำไปสู่การสร้าง "นิยามของผลงานวัฒนธรรมเสรี" (Definition of Free Cultural Works) ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่าง Erik Möller, Lawrence Lessig, Benjamin Mako Hill และ Richard Stallman

ส่งผลให้สัญญาอนุญาต CC บางประเภท เช่น CC BY และ CC BY-SA (และต่อมาคือ CC0) ได้รับการรับรองว่าเป็นผลงานวัฒนธรรมเสรี ในขณะที่สัญญาอนุญาตที่มีข้อจำกัดด้านการใช้เพื่อการค้าหรือห้ามดัดแปลงจะไม่ได้รับการรับรองในนิยามนี้

องค์กรและเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง

• Creative Commons (CC): องค์กรหลักที่ส่งเสริมการแบ่งปันผลงานสร้างสรรค์เพื่อกระตุ้นความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมทางธุรกิจ
• QuestionCopyright.org: องค์กรที่มุ่งเน้นการชี้ให้เห็นถึงผลเสียทางเศรษฐกิจและศิลปะที่เกิดจากการผูกขาดการเผยแพร่ และนำเสนอว่าการเผยแพร่บนพื้นฐานของเสรีภาพส่งผลดีต่อทั้งศิลปินและผู้ชมมากกว่า

ขบวนการวัฒนธรรมเสรีมีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับความเคลื่อนไหวอื่นๆ เช่น ขบวนการซอฟต์แวร์เสรีและโอเพนซอร์ส (Free and Open-Source Software), การเข้าถึงแบบเปิด (Open Access), วัฒนธรรมแฮกเกอร์ (Hacker culture) และขบวนการ Copyleft