หลักสิทธิโดยดินแดน (Jus Soli)

หลักสิทธิโดยดินแดน (ภาษาละติน: Jus soli หมายถึง "สิทธิแห่งดินแดน") คือหลักการทางกฎหมายที่กำหนดให้บุคคลที่เกิดในอาณาเขตของรัฐหนึ่ง ๆ ได้รับสัญชาติหรือความเป็นพลเมืองของรัฐนั้นโดยอัตโนมัติ โดยไม่คำนึงถึงสัญชาติของบิดามารดา

ความแตกต่างระหว่าง Jus Soli และ Jus Sanguinis

หลัก Jus soli เป็นแนวคิดที่ตรงกันข้ามกับ หลักสิทธิโดยสายเลือด (Jus sanguinis หรือ "สิทธิแห่งโลหิต") ซึ่งเป็นการมอบสัญชาติให้แก่บุตรตามสัญชาติของบิดาหรือมารดา โดยหลัก Jus soli เคยเป็นส่วนหนึ่งของกฎหมายจารีตประเพณีของอังกฤษ (English Common Law) ในขณะที่หลัก Jus sanguinis มีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับประมวลกฎหมายแพ่งของฝรั่งเศส ค.ศ. 1804

การนำไปใช้ในระดับสากล

หลักสิทธิโดยดินแดนเป็นกฎเกณฑ์หลักที่ใช้ในทวีปอเมริกา โดยมีเหตุผลทางประวัติศาสตร์หลายประการ เช่น การที่เจ้าอาณานิคมยุโรปในอดีตกำหนดกฎหมายที่ผ่อนปรนเพื่อดึงดูดผู้อพยพจากโลกเก่าให้เข้ามาตั้งถิ่นฐานและแทนที่ประชากรพื้นเมืองในโลกใหม่ รวมถึงการเกิดขบวนการสงครามประกาศอิสรภาพที่ขยายคำนิยามของการมอบสัญชาติ เพื่อเป็นเงื่อนไขเบื้องต้นในการยกเลิกทาสในช่วงศตวรรษที่ 19

ปัจจุบันมีประมาณ 35 ประเทศที่มอบสัญชาติโดยไม่มีเงื่อนไขให้แก่ทุกคนที่เกิดในพรมแดนของตน อย่างไรก็ตาม หลายประเทศนอกทวีปอเมริกาใช้ ระบบผสม (Mixed Systems) โดยจะมอบสัญชาติแบบ Jus soli ในกรณีจำกัด เช่น:

• เด็กที่เกิดมาแล้วไม่มีสิทธิได้รับสัญชาติใด ๆ เลย (เพื่อป้องกันการเป็นบุคคลไร้รัฐ)
• เด็กที่เกิดจากมารดาที่ไม่ได้สมรส หรือเกิดในประเทศที่ไม่ยอมรับการส่งต่อสัญชาติผ่านทางมารดา
• การกำหนดเงื่อนไขด้านถิ่นที่อยู่ โดยกำหนดให้บิดามารดาต้องพำนักในประเทศนั้นเป็นเวลาจำนวนปีที่กำหนดก่อนที่บุตรจะได้รับสัญชาติ

การลดจำนวนบุคคลไร้รัฐ

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ความตระหนักถึงความเปราะบางของบุคคลไร้รัฐเพิ่มสูงขึ้น นำไปสู่การทำสนธิสัญญาเพื่อแก้ไขปัญหานี้

ประเทศที่เข้าเป็นภาคีของ อนุสัญญาว่าด้วยการลดการไร้สัญชาติ ค.ศ. 1961 (1961 Convention on the Reduction of Statelessness) มีพันธกรณีในการมอบสัญชาติให้แก่บุคคลที่เกิดในดินแดนของตน หากบุคคลนั้นจะไม่ได้รับสัญชาติอื่นใดเลย นอกจากนี้ อนุสัญญาอเมริกันว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (American Convention on Human Rights) ยังระบุว่าบุคคลทุกคนมีสิทธิได้รับสัญชาติของรัฐที่ตนเกิด หากไม่มีสิทธิในสัญชาติอื่น

แนวโน้มการจำกัดสิทธิโดยดินแดน

ในปัจจุบัน หลายประเทศมีแนวโน้มที่จะจำกัดการใช้หลัก Jus soli เพื่อป้องกันปัญหา การท่องเที่ยวเพื่อการเกิด (Birth Tourism) และการอพยพเข้าเมืองโดยผิดกฎหมาย ตัวอย่างเช่น สหราชอาณาจักรได้มีการปรับเปลี่ยนกฎหมายผ่านพระราชบัญญัติสัญชาติ ค.ศ. 1981 (British Nationality Act 1981) เพื่อให้การได้สัญชาติโดยการเกิดในดินแดนต้องมีเงื่อนไขด้านสถานะของบิดามารดาด้วย