โครงการเครือข่ายแผนภูมิสายวิวัฒนาการแห่งชีวิต

โครงการเครือข่ายแผนภูมิสายวิวัฒนาการแห่งชีวิต (Tree of Life Web Project หรือ ToL) เป็นโครงการทางอินเทอร์เน็ตที่มุ่งเน้นการให้ข้อมูลเกี่ยวกับความหลากหลายทางชีวภาพและสายวิวัฒนาการ (Phylogeny) ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิดบนโลก โดยนำเสนอข้อมูลในรูปแบบของแผนภูมิสายวิวัฒนาการที่เชื่อมโยงกันเป็นเครือข่าย

ลักษณะและการดำเนินงาน

โครงการนี้เริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2538 (ค.ศ. 1995) โดยเป็นการทำงานร่วมกันของนักชีววิทยาจากทั่วโลก ซึ่งใช้ระบบการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ (Peer Review) เพื่อให้มั่นใจในความถูกต้องของข้อมูล เนื้อหาในเว็บไซต์ถูกจัดระเบียบตามหลักการแบ่งกลุ่มสิ่งมีชีวิตตามสายวิวัฒนาการ (Cladistics) โดยแต่ละหน้าเว็บจะให้ข้อมูลเกี่ยวกับกลุ่มสิ่งมีชีวิตเฉพาะกลุ่ม และแสดงความสัมพันธ์เชิงสมมติฐานระหว่างกลุ่มสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ในรูปแบบของกิ่งก้านที่แตกแขนงออกไป

ประวัติความเป็นมา

แนวคิดของโครงการนี้เกิดขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1980 เมื่อ David Maddison ในขณะที่กำลังศึกษาระดับปริญญาเอก ได้พัฒนาโปรแกรมคอมพิวเตอร์ชื่อ MacClade ซึ่งเป็นแอปพลิเคชันสำหรับวิเคราะห์แผนภูมิสายวิวัฒนาการของสปีชีส์ ต่อมาเขาต้องการขยายความสามารถของโปรแกรมให้ผู้ใช้สามารถเรียกดูแผนภูมิสายวิวัฒนาการและซูมเข้าออกเพื่อดูอนุกรมวิธาน (Taxa) ในระดับที่สูงขึ้นหรือต่ำลงได้

จากแนวคิดดังกล่าว คณะผู้วิจัยจึงตัดสินใจนำระบบนี้มาประยุกต์ใช้บนเวิลด์ไวด์เว็บ (World Wide Web) และเปิดตัวโครงการในปี พ.ศ. 2538 ระหว่างปี พ.ศ. 2539 ถึง 2554 มีนักชีววิทยากว่า 300 คนจากทั่วโลกได้ร่วมกันสร้างและเพิ่มหน้าข้อมูลอนุกรมวิธานลงในระบบเรียกดูสายวิวัฒนาการนี้

การควบคุมคุณภาพและสถานะปัจจุบัน

เพื่อให้ข้อมูลมีความน่าเชื่อถือ คณะกรรมการของโครงการจะส่งหน้าข้อมูลที่ส่งเข้ามาให้ผู้เชี่ยวชาญในสาขานั้น ๆ จำนวน 2 ถึง 3 คนทำการตรวจสอบก่อนการเผยแพร่ นอกจากนี้ยังมีการระบุชื่อผู้เขียนและสถาบันต้นสังกัดไว้ในส่วนท้ายของแต่ละหน้าเพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้

ก่อนที่เว็บไซต์จะยุติการดำเนินงาน มีการรวบรวมข้อมูลสปีชีส์ไว้ทั้งหมด 35,960 สปีชีส์ ซึ่งข้อมูลโครงสร้างแผนภูมิทั้งหมดนี้ถูกจัดทำเป็นชุดข้อมูลในรูปแบบ CSV เพื่อให้ผู้ที่สนใจสามารถดาวน์โหลดไปใช้งานต่อได้

อย่างไรก็ตาม โครงการเริ่มประสบปัญหาด้านเงินทุนสนับสนุนจากมหาวิทยาลัยแอริโซนา (University of Arizona) ในปี พ.ศ. 2552 ส่งผลให้กระบวนการตรวจสอบและอนุมัติหน้าข้อมูลล่าช้าลงเนื่องจากเหลืออาสาสมัครเพียงกลุ่มเล็ก ๆ จนกระทั่งกิจกรรมทั้งหมดของโครงการสิ้นสุดลงในปี พ.ศ. 2554 และเซิร์ฟเวอร์ของโครงการหยุดการตอบสนองในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2568 โดยผู้ดูแลโครงการมีความหวังที่จะกู้คืนข้อมูลและนำกลับมาเผยแพร่ในรูปแบบหน้าเว็บสแตติก (Static Pages) ในอนาคต