ตุฆรา ตราประทับและลายเซ็นวิจิตรศิลป์แห่งสุลต่านออตโตมัน

ตุฆรา (Tughra; ภาษาตุรกีออตโตมัน: طغرا) คือตราประทับ ลายเซ็น หรืออักษรย่อแบบคัลลิกราฟี (Calligraphic Monogram) ของสุลต่านแห่งจักรวรรดิออตโตมัน ซึ่งถูกนำไปใช้ในเอกสารทางราชการและการติดต่อสื่อสารอย่างเป็นทางการทั้งหมด นอกจากนี้ยังได้รับแรงบันดาลใจมาจาก ทัมกา (Tamgha) โดยตุฆราจะถูกแกะสลักลงบนตราประทับและประทับลงบนเหรียญกษาปณ์ที่ผลิตขึ้นในรัชสมัยของสุลต่านแต่ละพระองค์

ตุฆราจะถูกออกแบบขึ้นในช่วงเริ่มต้นรัชสมัยของสุลต่าน โดยมีนักคัดลายมือประจำราชสำนักหรือ นิชานจี (Nişancı) เป็นผู้เขียนลงในเอกสาร ตัวอย่างแรก ๆ ของตุฆราปรากฏขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 14 โดยทำหน้าที่คล้ายกับ คาร์ทูช (Cartouche) ในอียิปต์โบราณ หรือตราสัญลักษณ์ประจำพระองค์ (Royal Cypher) ของกษัตริย์อังกฤษ ซึ่งสุลต่านออตโตมันแต่ละพระองค์จะมีตุฆราที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว

นิรุกติศาสตร์และที่มาของคำ

มีทฤษฎีหลักสองแนวทางเกี่ยวกับที่มาของคำว่า "ตุฆรา":

• แนวทางแรก: เชื่อว่ามาจากคำว่า tughragh ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ทางเลขานุการของชาวเติร์ก โดยมีหลักฐานสนับสนุนจากบันทึกของ Mahmud al-Kashgari ในหนังสือ Dīwān Lughāt al-Turk ที่ระบุว่า tughragh คือตราประทับและลายเซ็นของกษัตริย์ในสำเนียงโอคุซ (Oghuz) ซึ่งชาวเติร์กทางตะวันตกไม่เป็นที่รู้จักในขณะนั้น
• แนวทางที่สอง: เชื่อว่าเป็นความพยายามของอาลักษณ์ชาวเปอร์เซียในการดัดแปลงชื่อของผู้ปกครองให้มีลักษณะคล้ายคันศร ซึ่งเรียกว่า turgha หรือ turghay และต่อมาถูกออกเสียงเพี้ยนเป็นตุฆรา

องค์ประกอบทางทัศนศิลป์ของตุฆรา

ตุฆรามีรูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์ ซึ่งประกอบด้วยส่วนสำคัญดังนี้:

1. เซเร (Sere): ส่วนล่างสุดของตุฆรา เป็นจุดที่เขียนชื่อของสุลต่านและชื่อบิดา ในยุคแรก (เช่น ปี 1326) อาจมีเพียงชื่อสั้น ๆ แต่ในยุคต่อมามีการเพิ่มคำยกย่องและคำอธิษฐานลงไปด้วย
2. เบย์เซ (Beyze): เส้นโค้งวงรีสองวงทางด้านซ้าย (คำว่า Beyze ในภาษาอาหรับแปลว่า ไข่) มีการตีความว่าวงรีทั้งสองนี้เป็นสัญลักษณ์ของทะเลสองแห่งที่สุลต่านทรงครอบครอง คือ วงนอกหมายถึงทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และวงในหมายถึงทะเลดำ
3. ตุฆ (Tuğ): เส้นแนวตั้งสามเส้นที่อยู่ส่วนบน ซึ่งหมายถึงเสาธง โดยเส้นทั้งสามนี้เป็นสัญลักษณ์ของความเป็นเอกราช
4. ซูลเฟ (Zülfe): เส้นรูปตัว S ที่พาดผ่านเส้นแนวตั้ง (ตุฆ) ซึ่งเมื่อรวมกับส่วนยอดของตุฆที่ชี้ไปทางขวา จะสื่อถึงทิศทางของลมที่พัดจากตะวันออกไปตะวันตก ซึ่งเป็นทิศทางการเคลื่อนย้ายดั้งเดิมของชาวออตโตมัน
5. ฮันเชอร์ (Hançer): เส้นที่ลากยาวออกไปทางด้านขวา ซึ่งสื่อถึงดาบ อันเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและความแข็งแกร่ง

ตัวอย่างตุฆราของสุลต่านออตโตมันที่สำคัญ

ตุฆราถูกนำไปใช้ในหลากหลายสถานที่ ตั้งแต่เอกสารราชการไปจนถึงสถาปัตยกรรม:

• สุลต่านมูราดที่ 2: ปรากฏที่ป้อม Heptapyrgion ในเมืองเทสซาโลนิกิ (ค.ศ. 1431)

  

• สุลต่านสุเลย์มานผู้เกรียงไกร: มีตุฆราที่ตกแต่งอย่างวิจิตรบรรจง ซึ่งถือเป็นงานศิลปะชั้นสูงในประเพณีการประดับทองแบบออตโตมัน

  

• สุลต่านเซลิมที่ 3: ตัวอย่างตุฆราจากปี ค.ศ. 1789

  

• สถานที่สำคัญ: ปรากฏที่พระราชวังดอลมาบาเช

  

  และประตูแห่งความสุข (Gate of Felicity) ที่พระราชวังทอปกาปี

  

การใช้ตุฆราในรัฐอื่น ๆ

แม้ว่าตุฆราจะเป็นสัญลักษณ์ที่โดดเด่นของออตโตมัน แต่รูปแบบที่คล้ายคลึงกันถูกนำไปใช้ในรัฐอิสลามและเอเชียกลางอื่น ๆ เช่น:

• จักรวรรดิซาฟาวิดและราชวงศ์กาจาร์ในอิหร่าน: มีการใช้ตุฆราในลักษณะที่คล้ายกัน
• รัฐข่านแห่งไครเมียและข่านแห่งคาซาน: ใช้ตุฆราเป็นตราประทับทางการ
• จักรวรรดิโมกุล: มีการใช้ตุฆราในรูปแบบวงกลม
• อัฟกานิสถานและปากีสถาน: ธนบัตรของอัฟกานิสถาน (ค.ศ. 1919–1936) และเหรียญกษาปณ์ของปากีสถาน (ค.ศ. 1947–1974) ปรากฏตุฆราในรูปแบบต่าง ๆ